دربارة ایرج افشار

ایرج افشار، ایران شناسی و جهان ایران شناسی                                                                      

مصاحبة منتشر نشده از افشار                                                     

مهر ایرج افشار به گیلان ما و گیلانی ها                                                                       

ایرج افشار، پدر کتابشناسی نوین ایران                                                                       

پژوهشهای قاجارشناسی ایرج افشار                                                                                         

وصف ایرج افشار از چیزهای ژاپنی                                                                               

استاد ایرج افشار فرّ دانایی بود                                                                    

یاد بادِ آن پیر                                                                                    

بزرگ مردی به صداقت تمام لحظه های نور و شرف                                                    

ایرج افشار، ارادة معطوف به علم                                                                 

به یاد استاد ایرج افشار                                                 

آشنائی من با ایرج افشار                                                                              

ایرج افشار و گیلان شناسی (با نگاهی به برگهای جنگل)                                                                         

ایران شناس بی همتا                                                                                                                    

آقای ایرج افشار                                                                                             

ایرج افشار و باز هم ایرج افشار                                                                                    

مرگ چنین خواجه نه کاریست خُرد                                                                

خاطراتی از دکتر ایرج افشار                                                                                                          

تحقیق محقّق افشار                                                                                                      

در رثای ایرج افشار

مرثیه ای برای استاد ایرج افشار، تکّه های گمشدة فرهنگ این سرزمین                                     

اندوه نامة ایران پژوهان ژاپن در سوگ استاد ایرج افشار                                                                              

گیلان شناسی

فرهنگ گیلان                                                                  

هوشنگ ابتهاج (سایه)                                                  

وقف نامة نسخة خطّی لاهیجان                                                                                   

وجوه اشتراک در دو زبان بهدینی و ماچیانی (گیلکی)                                                 

استرحام نامة سفیر ایران در عثمانی پیرامون حریق گیلان                                                        

ایران شناسی

کتابخانة آشور بانیپال                                                     

کارنامة پیشینیان، «کامها و ناکامیها»                                                          

انسان عمودی: یک اسطوره، یک شهر، یک جدایی سهامی)

پژوهشهای زبانی

دستور زبان فارسی و میرزا حبیب اصفهانی                 

نانی پُختن و بخیه به کار دیوان زدن!                                                                              

امثال و کنایات بیهقی در زبان امروز                                                                                              

پژوهشی در معنی واژة «کاس» در شاهنامة فردوسی  

ایرج افشار از بهترین نمونه­های عینی حیات طیّبه بود. بدین معنی که هم عمر و هم مال و منال را در خدمت علم و دانش به کار برد. شاید آن همه مال و ثروتی که به ارث برده بود، اگر در جهت تکّثر و مال اندوزی به کار می­گرفت، امروز هر آنچه تصوّر کنید می­توانست بشود ولی دیگر ایرج افشار نبود.

غوغای شهرت­پرستی و مقام دوستی، که در دهه­های چهل و پنجاه فراگیر شده بود، نتوانست روح والای او را برباید، آن هم  به  روزگارانی که حتّی امثال فروزانفر را یکچند به سمت و سوی نمایندگی مجلس سنا کشاند ولی بزودی به خود آمد و در وادی علم و دانش افتاد. امّا ایرج افشار دل در گرو تمنّای دیگر داشت- تمنّای سرسپردگی به آستان علم و فرهنگ و ادب و هر آنچه که در شناساندن میراث هزاره­های این مملکت می­توانست مفید باشد. خاندان افشار هرآنچه از ایران زمین نصیبشان شده بود به این آب و خاک پس دادند. نام ایرج افشار در ذهن من یادآور صاحب بن عبّاد و ابن ندیم و ناصر خسرو است. هم شوق و عطش کتاب دوستی، همچون صاحب بن عبّاد، در جان او بود؛ هم، چون ابن ندیم، بخش عظیمی از عمر خویش را صرف فهرست نویسی کرد؛ و هم، همانند ناصرخسرو، پای در رکاب سفر داشت. سفر کرد تا وطن خود و میراث هزاره­های آن را بهتر بشناسد و بشناساند؛ فهرست نویسی کرد تا مقالات فارسیِ قریب صد سال اخیر را همچون ما حَضَری آماده در اختیار پژوهندگان قرار دهد. گویند صاحب بن عبّاد به هر کجا که می­رفت چهار صد شتر کتابخانۀ او را حمل می­کرد یعنی مجالست با کتاب برای او ناگزیر بود. ایرج افشار نیز به هر کجا که می­رفت و از هر کجا که کتابی ارزشمند سراغ می­گرفت، تا نسخه­ای از آن به دست نمی­آورد آرام نمی­نشست.

تردیدی نیست که آنچه از ایرج افشار به ما رسیده است کاری است در مقیاس یک مؤسّسه. حتّیٰ می­توان گفت که برخی از کارهای او، به تنهایی، در حیطۀ وظایف یک مؤسّسه است. به عنوان نمونه، فهرست مقالات فارسی که، در آن، هر مقاله­ای که به «فارسی» بود و در هر کجای جهان چاپ شده بود، از سال 1292 تا 1383، همه به بهترین وجه ممکن فهرست نویسی شده است. اهل فن به خوبی می­دانند که همین کار به تنهایی کاری است کارستان. افشار در منزل خود رادیو و تلویزیون نداشت یعنی مجالی نداشت که تلویزیون ببیند و به رادیو گوش دهد. نظم و انضباط او در نگهداری اسناد و مدارک شهرۀ خاصّ و عام بود. هزارها عکس که از آثار تاریخی کشور گرفته بود، همه پشت نویسی داشت و مشخّص می­کرد که در چه روز و چه تاریخی و در کجا گرفته شده است و یا عکّاس آن چه کسی بوده است. هزاران برگ سند مربوط به تاریخ معاصر و مخصوصاً دورۀ مشروطیّت در کتابخانة او در آرشیوهای مخصوصی قرارداشت. همه جای ایران را دیده بود، عطش دیدن اماکن تاریخی در او سیری ناپذیر بود. به گفتۀ استاد منوچهر ستوده، ایرج افشار معمولاً در سفرهای خود از جاده­های فرعی که به موازات جادۀ اصلی بود حرکت می­کرد تا روستاها را نیز ببیند، شاید توفیق داشته باشد که اثری تاریخی هرچند کوچک را ببیند و از آن عکس بگیرد و درباره­اش گزارش بنویسد و یا در منزل کدخدای روستا کتابی قدیمی بیابد و از آن نسخه برداری کند. قلم توتِمِ او بود و به قدری نوشته بود که استخوان انگشت سبابۀ راستش به کجی گراییده بود.

کاری نداشت که روشنفکر مآبان و اصحاب موج بنفش دربارۀ او ودیگر آکادمیائیان­ دانشگاه تهران چه می­گویند. زمانی که مجلّات روشنفکری گناه عقب ماندگی کشور را به گردن دانشگاه ادبیّات تهران       می­انداختند و امثال علّامه قزوینی و فروزانفر را مسبّب عقب ماندگی مملکت می شمردند و تحقیقات   عمیق آنان دربارۀ حافظ و مولانا را «نبش قبر» می­گفتند و تسخرزنان کارهای نسخه شناسی علّامه قزوینی   را «نسخۀ چَخ و پَخ» می­گفتند، ایرج افشار سردر کار خود داشت. آنان به راستی نمی­دانستند که فعّالیّتهای آکادمیک دانشگاهی، اگر ماندگارتر و دیر پای­تر از فعالیتهای سیاسی نباشد، کمتر از آنها نیست.

فروزانفرِ نمایندۀ مجلس سنا در قیاس با فروزانفرِ شارح مثنوی وجودی فراموش شده است. آنان که بر امثال علّامۀ قزوینی طعنه می­زدند و تصحیح او از دیوان حافظ آراسته به مقدمۀ آن استاد را «نسخۀ چَخ و پَخ» می­گفتند نمی­دانستند و شاید باشند کسانی که هنوز نمی دانند که تا یک نسخۀ درست و صحیح از غزلیّات حافظ که تقریباً همانی باشد که از قلم حافظ جاری شده است نداشته باشیم، اعتبار تحقیقات پیرامون حافظ خدشه دار است. این سنخ از روشنفکر مآبان حتّیٰ خبر از دانشگاههای اروپایی هم نداشتند تا بدانند که در غرب هم غزلیّات شکسپیر و گوته را تصحیح  می­کنند و مردم اروپایی، به جای تمسخر کردن، به محقّقان دانشگاهی خود به دیدۀ احترام می­نگرند. بیشتر آنچه نسل معاصر از فردوسی و خیّام و نظامی و مولوی و سعدی و حافظ می­داند مرهون کوششهای امثال فروزانفر و قزوینی و ایرج افشار است؛ زیرا آنها بودند که این آثار را به شکل درست و علمی به جامعه معرّفی کردند. بحث نقد و نقّادی این آثار خود حدیث دیگر است، ولی کار بنیادی را آن بزرگان کردند.

جامعیّت ایرج افشار از او ایرانشناسی تمام عیار ساخته بود. نه تنها ایرانشناسان مملکت خودمان بلکه ایرانشناسان برجستة خارجی نیز وی را دانشمندی به کمال می دانستند. عضویّت او در انجمنهای بین المللیِ ایرانشناسی تا آخرین روزهای عمر وی ادامه داشت از جمله عضویّت در انجمن ایرانشناسان اروپا؛ در مؤسّسۀ مطالعات آسیای مرکزی و غربی (دانشگاه کراچی)؛ در هیئت کارشناسان بنیاد میراث اسلامی (لندن)؛ عضویّت افتخاری در انجمن مطالعات ایرانی (آمریکا).

ایرانشناسانی که به ایران می­آمدند معمولاً بدون ملاقات با او کشورمان را ترک نمی­کردند- از ریکاردو زیپولیِ ایتالیائی گرفته تا فراگنر آلمانی. امروز کیست که به تاریخ پزشکی در ایران بنازد و نامی از ذخیرۀ خوارزمشاهی اسماعیل جرجانی نبَرد و از این رهگذر مرهون کوششهای ایرج افشار نباشد که این کتاب را تصحیح و چاپ کرده و در اختیار جهانیان قرار داده است؛ و یا کیست که بخواهد از یادداشتهای قزوینی استفاده کند ولی زحمات ایرج افشار را قدر ننهد؟

او از بهترین نمونه­های ارادۀ معطوف به علم بود. فقط نوشته های او در کتابها و مجلّات نیستند که از قلم او تراویده­اند، بنای کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران نیز با نظارت و همّت او ساخته شده است. نه تنها خود در نسخه شناسی بی­نظیر بود، با تربیت نسخه شناسانی از نسل جوان، این دانش را به دیگران نیز منتقل کرد تا در آینده هزاران نسخۀ خطّی مربوط به تاریخ و فرهنگ ایران را از کنج فراموشی بیرون آورند و در معرض استفاده قرار دهند.

کسانی از خواندن لذّت می­برند و کسانی هم از خواندن و هم از نوشتن. افرادی نیز هستند که نوشتن و به چاپ رساندن شوق برتر زندگی آنهاست. ایرج افشار از این دستۀ اخیر بود. شناساندن تمدّن اسلامی و ایرانی همواره وجهۀ همّت او بود. زمانی «دو رساله در آشپزی از عصر صفوی» را چاپ کرده و زمانی دیگر «تاریخ کاغذ» را به طبع رسانده بود. گرچه ما ملّتی هستیم که “حافظۀ تاریخی” خوبی نداریم ولی حق آن است که خادمان به ملّت را فراموش نکنیم. در حالی که اروپائیان حتّیٰ در استراتفورد (انگلستان) محلّی را که ویلیام شکسپیر مدتی کوتاه در آن سکونت داشته فوج فوج به احترام بازدید می­کنند و یا به بازدید روستایی در اطراف پراگ می شتابند که پس زمینۀ کارتون پَت و مَت در آنجا ساخته شده است. ما نباید ایرج افشارها را فراموش کنیم. از ایرج افشار باید تندیسها ساخته شود و در بوستانها و اماکن فرهنگی کشور نصب گردد تا همچون چراغی راهنما بدرخشد و محقّقان جوان را دلگرم سازد. ایدون باد.

آثار چاپ شدة ایرج افشار تنوّع خاصی دارد امّا از آنجا که تخصّص این راقم ادبیّات فارسی است، تنها فهرستی از آثار مربوط به بخش ادبیّات او را معرفی می کنم. 

کارهای تصحیحی (تصحیح، تحشیه، مقدّمه)

اصطلاحات الصّوفیه، نورالدین جعفر بدخشانی، فرهنگ ایران زمین، تهران 1349.

امیرنامه (منظومه) (دربارۀ فتح تهران و جنگ با ارشد الدّوله)، فرهنگ ایران زمین، تهران 1356.

انیس العاشقین، حسین ابیوردی، فرهنگ ایران زمین، تهران 1346.

انیس الناس، شجاع (سال 830)، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، تهران 1350، چاپ دوم شرکت انتشارات

    علمی و فرهنگی، تهران 1374.

اورادالاحباب و قصوص الآداب، ابوالمفاخر یحیی باخرزی (جلد دوم). دانشگاه تهران، تهران 1345.

بستان العقول فی ترجمان المنقول (یا) مناظرۀ انسان و حیوان، محمد بن محمود بن زنگی بخاری

    (قرن هفتم). با همکاری محمد تقی دانش پژوه، علوم انسانی، تهران 1375.

بیاض، تاج الدّین احمد وزیر (872 هجری)، با همکاری مرتضی تیموری، دانشگاه اصفهان، اصفهان

    1353؛

پانزده گفتار، مجتبی مینوی، کتابخانۀ مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه تهران، تهران 1356.

پندنامه، ابومنصور ماتریدی، فرهنگ ایران زمین، تهران 1341.

تحفـﺔ المحبّین، سراج شیرازی، با همکاری کرامت رعنا حسینی، میراث مکتوب، تهران 1376.

تحفة العشاق، به زبان ترکی (چاپ عکسی). فرهنگ ایران زمین، تهران 1349.

تذکرۀ انجمن ناصری به همراه تذکرۀ مجدیّه: میرزا ابراهیم خان مدایح نگار تفرشی، انتشارات بابک،

    تهران 1363.

ترجمه­ای قدیم از قرآن کریم، ج 1 و 2 و 3، دانشگاه تهران، تهران 1340- 1347؛ تجدید چاپ در

    پنج جلد، انتشارات علمی، تهران 1363.

چاپ دوم به انضمام انوار المرشدیّـه و اسرار الصّمدیـه. تهران انتشارات انجمن آثار ملی. 1335.

چار تخت (منظومه)، حسین ابیوردی، فرهنگ ایران زمین، تهران 1347.

حالات و سخنان ابو سعید، تألیف یکی از احفاد او، دانش، تهران 1331.

دو رسالۀ عرفانی در عشق (از احمد غزالی و سیف الدین باخرزی)، کتابفروشی منوچهری، تهران

    1359، چاپ دوم، تهران 1361.

دیوان عبید زاکانی (از روی نسخۀ مورّخ 868). فرهنگ ایران زمین، تهران 1352.

دیوان کهنۀ حافظ (از روی نسخه خطی نزدیک به زمان شاعر). ابن سینا، تهران 1348.

دیوان وثوق، حسن وثوق الدوله، نشریّات «ما»، تهران 1363.

«رساله در معنی شمشیر و قلم»، ابوصاعد محمد بن ابی الفتوح الیعقوبی الطّوسی، یادگارنامۀ حبیب یغمایی، انتشارات توس، تهران 1356.

زبان فارسی در آذربایجان (از نوشته های دانشمندان و ایرانشناسان)، موقوفات دکتر محمود افشار.

    دو جلد، تهران 1368-1371.

زنگی نامه (مجموعۀ رساله­ها، مقامه و مناظره). محمّدبن محمود زنگی بخاری، انتشارات توس، تهران 1372

سَمریّه (مزارات سمرقند). ابوطاهر سمرقندی، دانش، تهران 1331.

سوانح فی العشق. احمد غزالی، مجلة دانشکدۀ ادبیّات، تهران 1346.

شرایط مریدی. ابوجعفر محمّد کاتب، فرهنگ ایران زمین، تهران 1346.

شهر آشوب، محمد شفیق همدانی، میراث اسلامی ایران، ج 6، قم 1376.

فتوت نامۀ چیت سازان، ناموارۀ دکتر محمود افشار، ج 7، تهران 1372.

فردوس المرشدیـﺔ فی اسرار الصّمدیـﺔ، محمودبن عثمان، طهوری، تهران 1330.

فصل در عرفان، مجدالدّین اسفزاری، فرهنگ ایران زمین، تهران 1346.

قصه­ای از اسکندر، فرهنگ ایران زمین، تهران 1349.

قندیّه (مزارات سمرقندی). محمدبن عبدالجلیل سمرقندی، طهوری، تهران1331.

کلیات آثار ادیب قاسمی کرمانی (نیستان- خارستان و…). مرکز کرمان شناسی، کرمان 1372.

گلزار سعادت (منظومه). میرزا محسن تأثیر، مجلۀ وحید، تهران 1347.

لوایح و لوامع. عبدالرّحمن جامی (از روی چاپ قسطنطنیه)، کتابفروشی منوچهری، 1360.

مناقب الصوفیه. ابومنصور مظفر عبادی، با همکاری محمد تقی دانش پژوه، کتابفروشی منوچهری،

    تهران 1362.

واژه نامة یزدی (به کوشش محمدرضا محمدی)، کتابفروشی تاریخ، تهران 1369 (گنجینۀ حسین بشارت

    برای پژوهش در تاریخ یزد).

گردآوریها

سخنواره (یادنامۀ دکتر پرویز ناتل خانلری) انتشارات توس، تهران …. .

صور اسرافیل (تجدید چاپ سی و پنج شماره با مقدّمه و اسناد و الحاق فهرست مندرجات، تهران، امیرکبیر. (در سال 1357 زیر چاپ بود و از انتشار آن منصرف شدند).

محیط ادب (مجموعۀ سی گفتار به پاس پنجاه سال تحقیقات و مطالعات سید محمّد طباطبایی). به کوشش حبیب یغمایی، دکتر سید جعفر شهیدی، دکتر محمد ابراهیم باستانی پاریزی، و ایرج افشار، هیئت امنای کتابخانه­های عمومی کشور، تهران 1357.

مقالات تقی زاده (ده جلد)، انتشارات شکوفان، تهران 1349- 1357.

مقاله­ها و رساله­. غلامرضا رشید یاسمی، با همکاری محمد رسول دریا گشت، موقوفات دکتر محمود

    افشار، تهران 1373.

نامۀ مینوی (پنجاه مقاله به پاس خدمات مجتبیٰ مینوی)، با همکاری حبیب یغمائی و محمد روشن،

    تهران 1350

نثر فارسی معاصر، کانون معرفت، تهران 1330.

نامه های قزوینی به تقی زاده. مرکز بررسی تمدن و فرهنگ ایران، تهران 1349.

هفتاد مقاله (ارمغان فرهنگی به دکتر غلامحسین صدیقی)، با همکاری دکتر یحیی مهدوی، دو جلد، اساطیر،

    تهران 1369-1371.

یادداشتهای قزوینی، محمد قزوینی، ده جلد، (هنوز سه یا چهار جلد دیگر مانده است) دانشگاه تهران،

    تهران 1332- 1354.

یادگارنامۀ حبیب یغمائی، با همکاری غلامحسین یوسفی و محمد ابراهیم باستانی پاریزی، انتشارات

    توس، تهران 1356.

یغمای سی و دوم (یادنامۀ حیبیب یغمایی)، با همکاری قدرت الله روشنی زعفرانلو، انتشارات ایران،

    تهران 1371.

تألیفات (کتابها)

شاهنامه از خطی تا چاپی، ضمیمة مجلۀ هنر و مردم، تهران 1355.

عُمدةُ الکُتّاب و عُدّة ذَوی الألباب (چاپ عکسی). معزّبن بادیس تمیمی، فرهنگ ایران زمین، تهران 1354.

فهرست مقالات ایرانشناسی در زبان عربی (فهرست انتخابی). انجمن کتاب، تهران 1356.

فهرست مقالات فارسی (در زمینۀ تحقیقات ایرانی). ج 1- 3،1340- 1356، تهران 1385. (تا هشت جلد رسیده است).

کتابشناسی فردوسی. انجمن آثار ملی، تهران 1347.

تألیفات (مقالات)

«فتوت نامۀ آهنگران». فرخنده پیام (یادگارنامۀ غلامحسین یوسفی)، دانشگاه مشهد، مشهد 1358.

من با نوشته های کمی از استاد ایرج افشار، این بزرگمرد ایرانشناس، در دوره دانشجوئی کارشناسی (1343- 1340) در تهران آشنا شدم. اما در سال 1344، روزی ویزیتور بنگاه ترجمه و نشر کتاب مرا پیدا کرد و منِ شیفتة مطالعه را مسحور کرد و سی و پنج جلد کتاب از کتابهای نویسندگان بزرگ جهان چون آثار شکسپیر، لرمانتف، شیلر، تاگور، بالزاک، ولتر، تورگنیف، تی. اس. البوت، هومر، اُدیسه، سوفوکل، پیر کُرنی و کتاب مسالک و ممالک اصطخری (کار شادروان ایرج افشار) را که مجموعاً سی و شش جلد می شد به ششصد تومان در سه قسط با سفته خریدم آن هم به مدت شش ماه، چون حقوقم در آن سال ماهی پانصد و پنجاه تومان بود.

کتاب اصطخری در سال 1340 چاپ شده بود و، در لبه برگردان پوشش آن کتاب یک ستون در زندگینامة استاد ایرج افشار با عکس وی این چنین نوشته شده است:

ایرج افشار در سال 1304 شمسی در تهران متولّد شد. نحصیلات خود را در رشتة حقوق به پایان رسانید و به کتابداری پرداخت. ده سال کتابدار دانشکده حقوق بود و اکنون رئیس کتابخانة دانشسرای عالی است. وی برای امور مربوط به کتاب و کتابداری سفرهایی چند به ممالک مختلفه رفته است.

در سال 1331، با همکاری چهار تن از دوستان، انتشار فرهنگ ایران زمین را آغاز کرد. از متون فارسی، کتابهای فردوس المرشدیه، تاریخ کاشان، قندیّه، سمریّه، حالات و سخنان ابوسعید، عرض سپاه اوزون حسن، بیان الصّناعات، آغاز و انجام، مادّة الحیوة، تاریخ یزد، جامع مفیدی، رسالة عشق باخرزی، کارنامة اوقاف، فصولی از تاریخ کبیر را انتشار داده است.

در رشتة کتابشناسی، فهرست مقالات فارسی، کتابشناسی فهرستهای نسخه های خطی فارسی را منتشر کرده است. کتابهای ایران (فهرست سالانة کتابهای چاپ ایران) را وی تأسیس کرد و هفت جلد از آن تاکنون نشر شده است.

یادداشتهای قزوینی (5 جلد). میرزا تقی خان امیرکبیر (از عباس اقبال) و فهرستهای اعلام عالم آرای عباسی توسط وی تدوین و طبع شد.

از سال 1337، با همکاری دکتر احسان یارشاطر، به انتشار مجلة راهنمای کتاب توفیق یافت.

این اطلاعات زندگینامة استاد از سی و شش سالگی عمر پر بار او بوده است، لحظة مرگ چقدر؟ صدها کتاب می شود.

بعدها، در مجلة یغما، در یکی از شماره های سال 1337، خواندم که این دانشی مرد در آزمایش ورودی دورة دکتری هم پذیرفته شده است.

کتاب بعدی این استاد سواد بیاض بود که نخستین جلد آن به نفقة انتشارات دهخدا در سال 1344 منتشر شد و من در سال 1345 آن را خریدم. این نخستین سفرنامة استاد به برخی از نقاط استان فارس، استان یزد، و غیره می باشد.

در سال 1351، در دورة کارشناسی ارشد، در دانشگاه تهران، توفیق زیارت ایشان دست داد و، از آن پس، گه گاه اینجا و آنجا دیدار ایشان مغتنم بود. اما جالب، روزی در سال 1354 در خیابان ولیعصر تهران، تابلوی کتابخانه ای نظرم را جلب کرد. ماشین را پارک کردم. الان نوشتار تابلو یادم نیست که چه بود وارد شدم. کتابخانة معتبری بود، پیرمردی بسیار جنتلمن، بلند قد، با موی سپید روی صندلیِ وسط سالن کتابخانه نشسته بود. سلام کردم. بسیار حرمت کرد که چه کتابی می خواهید؟ گفتم: «می خواهم تماشا کنم و فضای کتابخانه و کتابهای آن به دستم بیاید.»

ایشان پرسشهایی از من کردند و من پاسخ دادم و متوجّه شدم دکتر محمود افشار یزدی، استاد دانشکدة حقوق و پدر استاد ایرج افشار است و این کتابخانه جزو موقوفات وی است. بسیار احترام گذاشتم.

زمان گذشت، انقلاب شد. در سال 1358، نشست هایی در روز سه شنبه در دفتر استاد ایرج افشار، در همان تأسیسات موقوفات پدر، از ساعت 16 برگزار می شد و، من به همراه دوستان از جمله محمد مشیری، ویراستار رستم التواریخ و چند کتاب دیگر در این نشست ها شرکت می جستم.

استاد از دوستداران دکتر مصدّق، آن رادمرد بزرگ بود و من هم. اما پیرمرد محمّد مشیری از آن کهنه توده ای ها بود و گه گاه، بی اجازه، میان گفتمانِ نشست می پرید و به شدّت از شرایط آن روز انتقاد   می کرد و استاد می خواست که این نشست ها بدون مسائل سیاسی باشد و از او می خواست دست بردارد و او، چون پیرمرد بود- حدود 85 سال سن داشت- استاد نمی توانست از عهده او و دیگران             که همسوی وی بودند برآید. ناگزیر آن نشست ها، که مجمع بزرگان اهل قلم بود، تعطیل شد.

من ارتباط تلفنی خود را با استاد قطع نکردم ضمن آن که دورة جدید مجلة آینده را مشترک بودم و مقاله یا مطلب برای آن می فرستادم.

یادم می آید یک نسخة خطی به نام رسالة نجوم از کاشغری، که در سال 1192 هجری قمری در ایرکوه نوشته شده بود، در سال 1359 به من هدیه شد. من تلفنی دربارة این نسخه از استاد پرسیدم و ایشان از چاپ آن آگاهی نداشت و گفتند: «از آقای دانش پژوه می پرسم و بهت خبر می دهم». ده دقیقه بعد زنگ زدند و گفتند: «این کتاب چاپ شده است».

در دهة شصت، بابک افشار، فرزند استاد، کتابفروشیی در خیابان انقلاب تهران باز کرد که من هرگاه فرصتی می شد سری به آنجا می زدم و فقط یک بار استاد را در آنجا دیدم.

من، برای پژوهشهای فارس شناسی خود که از سال 1348 آغاز کرده بودم، ناگزیر شدم خود را به شیراز منتقل کنم. در اینجا پیوندم با استاد قطع نشد و مدام مطلب برای آینده می فرستادم.

با مرگ دکتر محمود افشار یزدی، تلگرامی بدین صورت به استاد مخابره کردم و در مجله آینده درج کردند:

«هر کس به اندازة سه ثانیه مطالعه به قطر کتابهای کتابخانه ها بیفزاید تا ابد نامش باقی است و دکتر محمود افشار یزدی ماندگار کتاب و کتابخانه است. آرزوی دل آرامی داریم».

پائیز سال 1365 بود که هنوز خانة نوساز من تلفن نداشت. استاد با دکتر ستوده و دکتر مهدوی، همگی با خانواده، با یک مینی بوس به شیراز آمدند و به خانة آقای مجیدی رفتند. استاد آقای مجیدی را به دنبال من فرستادند، روز بارانی شدیدی بود، تا خانة آقای مجیدی یک کیلومتری بود و وسیله هم در آن سال در منطقة ما کم پیدا می شد، پیاده رفتیم و به نزدشان رسیدیم. ناهار را با استاد صرف کردیم. بعد از ناهار دسته جمعی به حافظیّه و سعدیّه رفتیم و بازگشتیم. فردا صبح همان روز، همه به سوی تهران بازگشتند.

پس از این دیدار، یک روزنامه از سال 1291 خورشیدی، که تنها نسخة آن در کتابخانة بریتانیا بود، تحت عنوان نام آن («روزنامه حکایت جانگذار وقایع یزد الی شیراز»)، که گزارش یک سفر بود، به صورت یک رساله و با ویراستاری من در بخش تاریخ دانشکدة ادبیات و علوم انسانی شیراز منتشر گردید. در پیشانی این رساله نوشته ام:

«افراد انگشت شماری در تاریخ ایران وجود دارند که برای پژوهشهای ایرانی، خود را به زحمت انداختند.

این گروه با آگاهی از چنین وظیفة خطیری از مال و منال و شادی خویش چشم پوشی کردند و برای به دست آوردن کمال مطلوب و پرده برداشتن از رازها و معمّاهای فرهنگ ایران قدمهای مثبتی برداشتند. و از آن جمله است دکتر محمود افشار یزدی، ادیب، مورخ، دانشمند و استاد دانشگاه تهران که در هشتم آذر 1362 روی در نقاب خاک کشید.

این رساله با یاد زنده یاد او در سومین سالگرد وی منتشر می شود».

پس از آن، نشریة کتابشناسی تاریخ، در همان بخش، به مدت دو سال و پس از آن نشریّة پژوهشنامة- فارسنامه را به مدّت دو سال خارج از بخش منتشر کردم. هر دو را استاد با نامه مرا تشویق کردند.

بعدها بابک هم درگذشت و استاد سخت دل آزرده شد. در همین چند سال گذشته هم همسر گرانقدرش روی در نقاب خاک کشید و من در هر دو مورد تسلیت گوی استاد شدم.

سه سال پیش، همان زمانی که استاد کتابخانة ارزشمند سی هزار جلدی خود را به دایرة المعارف بزرگ اسلامی بخشیده بود و در آنجا کار پژوهش و سرپرستی پاره ای از کارها را انجام می داد، استاد را در آنجا دیدم. فرصت کوتاهی دست داد و کمی با هم صحبت کردیم. امّا در اسفند 1387، در شهر لار، در همایش بین المللی زبان و مردم شناسی، در فرصت بیشتری با هم صحبت کردیم و من یک شماره فصلنامة فارس شناخت را که سردبیر آن بودم تقدیم ایشان کردم. استاد سفرنامة این سفر را هم به چاپ رساند.

این آخرین دیدار من از این بزرگمرد ایرانشناس بود. امّا این استاد بزرگوار در، تابستان یا پائیز گذشته، به شهرستان خاتم و به شهر هرات (که ما آن را هرات یزد می نامیم) به منزل آقای حیدری رفته بودند و در آنجا صحبتی از من شده بود و تلفن مرا از آقای حیدری گرفته بودند امّا هیچ گاه فرصتی پیدا نکرده بودند که به من تلفن کنند و من این موضوع را در فروردین امسال در نبودِ استاد شنیدم.

همین دو سه ماه گذشته بود که پیامک دوستان تهرانی من رسید که این استاد بزرگوار بیمار است و بعد پیامک شوم درگذشت وی.

دریغ و درد که این دانشی مرد، مثل همة بزرگواران دیگر، از میان ما رفت و جانشینی ندارد. روانش شاد!

از جمله کارهای بزرگ این استاد ماندگارِ تاریخ و فرهنگ و ادب ایران به ارقام زیر می توان اشاره کرد:

- کار سترگ این استاد ایرانشناسی بود. وی، با سیر و سفر در تمام نقاط ایران و نوشتن سفرنامه های هر سفر، جاهای ناشناختة ایران را در سفرنامه های خود شناسانده است که شامل آثاری به شرح زیر است:

تاریخ و جغرافیای تاریخی امکنة جغرافیایی؛

معرّفی طبیعت اطراف آن؛

شناساندن آثار باستانی آن مکان؛

زندگینامة بزرگان علم و ادب آن منطقه؛

مردم شناسی هر مکان جغرافیایی.

وی، چون به متن های گذشتگان چیره بود، تمامی لحظه ها و نکات را به استناد آنها با نثر بسیار شیرین می نگاشت.

- معرّفی ایران و کتابهای ایران به غرب. سالها کار استاد ارسال کتابهای ویژة ایرانشناسی به مؤسّسات غربی و شرق شناسان بود.

یادم می آید، در دهة شصت، استاد از هزینة سرسام آور پست مطبوع و مطبوعات در مجلّة آینده نالیده بود.

- نسخه شناسی. این استاد، در سفرهایی که به سراسر جهان می رفت، در هر کتابخانه ای که نسخه خطّی از آثار ایران می دید در مجلاّت ایران معرّفی می کرد یا خود ویراستاری آن را به عهده می گرفت و آن را منتشر می کرد.

در سال 1385. نسخة خطی ریاض الفردوس خانی را، که فارسنامه ای است از سال 1082 و نسخة آن در انگلستان بود، منتشر کرد.

- ویراستاری متن ها. یکی از کارها و خدمات بزرگ این استاد ویراستاری و انتشار متن های گذشتگان است. یادم نمی آید که در پایان کدامیک از کتابهایش فهرست بلند بالای حدود ششصد اثر را ذکر کرده اند که تصحیح کرده است.

در همین سه سال گذشته، آقای ناصر ایرانی، مدیر انتشارات میراث مکتوب (در تهران)، تلاش      می کرد که مسالک و ممالک اصطخری را در یونسکو به ثبت جهانی برساند و از من خواست این کتاب را معرّفی کنم. مقاله ای در هشتاد صفحه نوشتم و بر اساس دو نسخه ای که استاد ایرج افشار ویراستاری و منتشر کرده بود (مسالک و ممالک و ممالک و مسالک) ثابت کردم که اصل این کتاب به زبان فارسی بوده است.

- مجلّه نگاری. این استاد مجلّة آینده را در سال 1358، با نام مجله ای که پدر ایشان در دهة اول 1300 منتشر کرده بود، انتشار داد. مجلّه ای بود در تاریخ و فرهنگ و ادبیات ایران و پنج شش سال ادامه یافت. اما دستهای پنهانی در کار بود که استاد ناگزیر شد آن را تعطیل کند.

در همین زمینه، انتشار فرهنگ ایران زمین را، که از سال 1331 به همراهی چهار نفر از دوستانش                 آغاز کرده بود، بعدها به تنهایی ادامه داد و سالی یک جلد منتشر کرد که مجموعاً سی و یک جلد انتشار یافت.

- فهرست نویسی. این استاد فهرست مقالات فارسی را از سال 1328 تدوین کرد و نخستین جلد آن در سال 1348 و هفتمین و آخرین جلد آن تا این زمان در سال 1389 منتشر شد. افزون بر این کار بزرگ، فهرستهای بیشماری منتشر کرده است که آخرین آن کتابشناسی فردوسی و شاهنامه است.

- وی از متولّیان موقوفات دکتر محمود افشار یزدی و مسئول انتشارات آن بود.

از سال 1368 به دانشمندان خارجی که در زمینة ادبیات و فرهنگ و تمدّن ایران کار کرده اند و نیز دانشمندان و سخن سرایان داخلی جایزه داده شد که نقش استاد در این کار مهم مشهود است.

در مورد خصوصیّات اخلاقی، مردمداری به ویژه تشویق جوانان در پژوهش و سخنرانیهای داخلی و همایش های بین المللی و سرپرستی ایشان در انتشار کتابهای تاریخ و فرهنگ ایران در انتشارات علمی و غیره سخن به درازا می کشد و خروارها کاغذ می خواهد.

فرجام سخن، استاد ایرج افشار، پرکارترین، پر ثمرترین، و بزرگترین ایرانشناس، فهرست نویس، پژوهشگر و مردِ همه جانبة ایران بود و تا این لحظه بیشترین اثر و پژوهش را در ایران انجام داده است.

به هر روی، ایرانشناسی بزرگ، مردی از تبار دانش که دلش برای این کشور می سوخت در سینة خاک نشست و دل دوستدارانش را یکباره شکست. یادش گرامی باد و روانش شاد که یادش به یادها ماندنی است.

احمد سمیعی (گیلانی)

كمتر كسي از فارسي زبانان است كه سر و كارش با كتاب در سطح دانشگاهي باشد و ايرج افشار را نشناسد. او در محيط علمي و ادبي ايران و هم در جامعة جهاني ايرانشناسي نه تنها نام بلكه شخصيّتي آشناست. ايرج افشار از نزديك با ايرانشناسان در تماس و از حيطة كار يكايك آنان با خبر بود؛ چهره‌اي بود كه ايران‌شناسان با آن مأنوس بودند و مكاتبه داشتند.

افشار از فرهيختگان كشور ما بود، از آن طايفه كه هيچ نامه‌اي را بي‌جواب نمي‌گذارند، هيچ دعوتي را براي مشورت و كمك فكري رد نمي‌كنند، سراپا وقف پيشرفت دانش و فرهنگ‌اند.

از او در همة اين زمينه‌ها خاطراتي هرچند مختصر اما به ياد ماندني دارم. در سالهاي 1350 بود كه شادروان زرين‌كوب مديريّت گروه ادبيات فارسي را در دانشگاه تهران پذيرفته بود و اين حادثه‌اي شمرده مي‌شد چون زرين‌كوب به كار اجرايي هيچگاه رغبت نشان نمي‌داد. از ابتكاراتش كه چندان خوشايند هيئت علمي گروه نيفتاد اين بود كه چند تن از اثرآفرينان بيرون محيط دانشگاهي از جمله محمدرضا حكيمي، مهدي فولادوند، رجب‌نيا، دولتشاهي را كه مقاطع تحصيلي لازم را نگذرانده بودند يا واجد شرايط مقرّر دانشگاهي نبودند براي تدريس در گروه دعوت كرده بود. من نيز در زمرة دعوت‌شدگان بودم كه درس «شاهكارهاي ادبيات يونان و روم» را برايم در نظر گرفته بود و همين سبب شده بود كه در اين باب منابعي دست و پا كنم و به مطالعه بپردازم. از دكتر شفيعي، كه آن زمان در امريكا بود، خواستم منبعي معتبر برايم تهيه كند. سلسله آثار نويسندگان و شاعران يونان و روم را نيز كه انتشاراتي Garnier-Flammarion فرانسه منتشر ساخته بود و هر يك مقدّمه‌اي مفصّل داشت فراهم كردم كه بيشتر از روي مقدّمة آنها درسنامه‌ها را تهيه مي‌كردم كه باقي است و اگر مدوّن و آماده شود در خورِ انتشار هم هست. درسْ اختياري بود امّا سالن از دانشجوي مقطع ليسانس پر مي‌شد. در دورة فوق‌ليسانس هم، هرچند شمار شركت‌كنندگان طبعاً محدود بود، مستمع علاقه‌مند كم نداشتم. زرين‌كوب اين رسم را برقرار كرده بود كه اعضاي هيئت علمي و مدرّسان را ماهي يك بار به نهار دعوت مي‌كرد و پيش از نهار يكي از آنان در موضوعي سخنراني مي‌كرد. يادم هست كه نخستين سخنران شادروان دكتر رضواني و دومين شادروان فرشيدورد بود. گويا در همين سخنراني اخير بود كه افشار همراه مردي وارد جلسه شد و او را معرفي كرد كه ايران‌شناس است و در رشتة متون گياه‌شناسي اسلامي تحقيق دارد و خود او دربارة كارهايش صحبت كرد.

باري، كارهاي افشار جملگي تازگي داشت. او از پخته‌خواري و كتاب‌سازي بيزار بود. كتاب‌شناس و كاشف ذخاير كم‌نظير و بي‌نظير بود. زماني كه در فرانكلين به خدمت ويراستاري مشغول بودم، نه از نزديك، با او تماس كاري پيدا كردم. برعهده گرفته بود كه ناظر مجموعه‌اي از متون دورة قاجاريّه باشد. مسيرطالبي اثر ابوطالب لندني را براي تصحيح به خديو جم سپرده بود كه ويرايش آن را به من محول ساختند. سفرنامة مسيو چريكف هم جزو اين مجموعه بود كه من ويرايش آن را به عهده گرفتم. مجموعة تازه و بسيار مفيدي بود كه متأسّفانه با پاشيده شدن فرانكلين دنبال نشد.

در آن اوان، ارادتي را كه متعاقباً به اين ايران‌شناس ايراندوست پيدا كردم نداشتم. اما چند برخورد باعث شد كه او را بهتر بشناسم و به فضايل علمي و مناقب اخلاقي او پي برم. طبعاً با كار پرارزش او، كتاب‌شناسي مقالات، آشنا بودم. اين فكر به ذهنم آمد كه چه خوب است كار او در اين زمينه ادامه يابد و از او دعوت شود در فرهنگستان زبان و ادب فارسي دنبالة آن را بگيرد. اين فكر را با او در ميان نهادم در حالي كه به استقبال او چندان اميدوار نبودم. امّا ديدم روي خوش نشان داد. متأسّفانه فرهنگستان هرچند پيشنهاد مرا بجا و سودمند دانست، براي پذيرش آن آمادگي نشان نداد. در آن موقع، افشار براي ادامة كار نيرو و اشتياق لازم را داشت. سالها پس از آن، مشابه اين طرح در بنياد دايرة‌المعارف بزرگ اسلامي پذيرفته شد و اجراي آن با نظارت ايرج افشار آغاز گرديد كه متأسّفانه، با درگذشت او، برنامه از اين نظارت و مشاورة ارزشمند محروم گرديد.

تماس من با ايرج افشار موردي و گاهگاهي بود. امّا در همين تماسها، چند چشمه رفتار بزرگوارانه را از او شاهد بودم. در پژوهشگاه علوم انساني طرحي در دست اجرا بود در زمينة مطالعة امثال فارسي به منظور استخراج شاخصهايي از خلقيّات ايرانيان و من، به لحاظ ادبي، مشاور آن بودم. در جريان كار، اين فكر به نظرم رسيد كه از ايرج افشار براي مشورت دعوت شود. چنداني انتظار نداشتم كه بپذيرد. امّا وقتي موضوعِ طرح را، آن هم تلفني، برايش شرح دادم، پذيرفت و يك روز آمد و در جلسه‌اي دوستانه با حضور چند تن از اعضاي هيئت علميِ گروه علوم اجتماعي و مجريان طرح شركت كرد و پيشنهادهاي سازنده‌اي نيز ارائه داد و منابعي تازه معرّفي كرد.

افشار كتابشناس ساده نبود. خورة كتاب بود. كساني كه با كتاب سر و كار دارند اين تجربه را دارند كه، با ديدن نام كتاب حتّي با خواندن معرّفي و بررسي آن، يادِ زنده‌اي از آن در خاطره نمي‌ماند. امّا وقتي خود كتاب را ديدي و ورق زدي و آشنائيِ هرچند اجماليِ زنده‌اي با آن پيدا كردي، ديگر هيچگاه از خاطرت محو نمي‌گردد. اين، در آشنائي با اشخاص نيز، صادق است كه ملاقات حضوري با آنان هرچند بسيار كوتاه تصوّرِ زنده‌اي از آنان در ذهن به جا مي‌گذارد و اثري دارد كه با اثر خواندن يا شنيدن دربارة احوال آنها قابل قياس نيست. با ديدن اشخاص، هويّت و موجوديّت آنان در ذهن نقش مي‌بندد و كمتر فراموش مي‌شود. افشار كتاب‌ديده بود و از آن مهمتر ارزياب كتاب بود و شمّ پرورده‌اي داشت و سره را از ناسره باز مي‌شناخت و ذوق سالمي در انتخاب داشت. كتاب‌شناسِ كاشف بود و هماره در پي كشف نوشته و سند تازه بود.

اشاره كردم كه افشار از زمرة فرهيختگاني بود كه نامه را بي‌جواب نمي‌گذارند. اين را شخصاً نيز تجربه كردم، دربارة ملك‌الشعرا طي يادداشتي سؤالي از او كردم و كمك خواستم. تا مدّتي از جواب خبري نشد تا يك روز مرسوله‌اي از او روي ميز كارم ديدم. جواب نامه بود و معلوم شد در سفر بوده و نامة من دير به دستش رسيده بود و بلافاصله پس از خواندن نامه جوابش را فرستاده است.

افشار ايران‌شناسِ كتابيِ صِرف نبود. وجب به وجب ايران ‌زمين را درنورديده بود. آدمي به ياد داستان كيخسرو مي‌افتد كه براي شناخت ايران خواستند در پهنة كشور به سير و سفر پردازد. افشار، در گشت و گذار، با يارانش طيّ طريق مي‌كرد. گاه از مسير اصلي و شاهراه خارج مي‌شد. به اماكن قديم و بقاع سر مي‌زد. به ملاقات وُجَهاي بلاد مي‌رفت. مسافر ساده نبود. ايرانگرد بود و ديده‌ها و شنيده‌هاي خود را ثبت و منتشر مي‌كرد به گونه‌اي كه يادداشت‌هاي او اگر جمع شود سفرنامة خواندني و ارزشمندي است. او سفردوست بود. در بيرون از ايران، كشورهاي بسياري را سير كرده بود و در هر شهر و دياري با ايران‌شناسان و مجامع ايران‌شناسي آشنا شده بود. مي‌توان گفت كه ايران مجسّم و زنده بود، ايران در وجود او جمع بود و مي‌شد ايران ديروز و امروز را در شخص او به رأي‌العين ديد.

افشار خوانندة فعّال و بِروز بود. در خواندن مقالات مجله‌ها واكنش نشان مي‌داد. اگر در موضوع مقاله اطلاعات تكميلي يا اصلاحي داشت با مكاتبه آن را در ميان مي‌نهاد. مجلّات معتبر را مرتّباً مي‌خواند. يادداشتهاي او در نامة فرهنگستان اين را نشان مي‌دهد.

روانش شاد و يادش زنده و الهام‌بخش باد!

     تهران، تير 1390  

ايرج افشار، که اهميّت والايي براي ايران شناسي قايل بود و سالهاي متمادی از عمر خویش را وقف آن كرد، به تمام معني روايت ايران شناسي بود. او با انگيزة خاصي به كار و تحقيق مي پرداخت و محقّقان ايراني و خارجي را، كه در انتظار نتايج آن بودند، عميقاً خشنود مي ساخت. او با ما بود و اكنون در بين ما نيست؛ اما آثاري كه در حوزة تحقيقي براي ايران شناسان ملّي و فراملي به يادگار گذاشته، نام او را ماندگار كرده است. افشار، با ارادة راسخ و علاقة وافر به تاريخ و فرهنگ كشور خود، چه از طريق گُلگشت و كار ميداني و چه از طريق كار در دفتر، ايران زمين را با آثار بي بديل خود گُلباران كرد و تا توانست در     زمينه هاي بكر و كار نشده به تحقيق پرداخت. او نادره كاري بود كه به نادره كاران توجه خاصي مبذول مي داشت.

افشار حوزه اي را كه علاّمه محمّد قزويني وفيات معاصرين خوانده بود پی گرفت و ياد بزرگان دانش و ادب و فرهنگ را زنده نگه داشت.

در اين مقاله، روايت ايران شناسي او را از نخستين جوانه ها در ايران و پرورش آن در ایران زمین و مراكز ايران شناسي جهان بررسي مي كنيم.

روايت ايران شناسي ايرج افشار از دبيرستان فيروز بهرام تهران آغاز شد (قاسمي، ص9) که، در آن، انجمن ايران شناسي در سال 1323، به همّت ابراهيم پورداود و با همكاري جمعي از ايران دوستان نامور از جمله هانري كُربَن[1]، بنياد نهاده شده بود. در اين انجمن، كلاسهايي براي آموزش فرهنگ ايران و زبان پهلوي دایر بود. چند صباحي از عمر آن نگذشته بود كه افشار، محصل رشتة ادبي دبيرستان فيروز بهرام، به عضويّت آن انتخاب و با اعضاي سرشناس آن آشنا شد. در همان سال 1323، پدرش، دكتر محمود افشار، او را در نوزده سالگی، به مديریّت داخلي مجلّة خويش، آينده، انتخاب مي كند. او همه كارة مجلّه مي شود و به تدريج با بزرگان ادب فارسي، كه خوانندگان و نويسندگان این مجلّه بودند، آشنا مي گردد.

افشار در سال 1324 وارد دانشكدة حقوق دانشگاه تهران مي شود و، همزمان، همكاري خويش را با مطبوعاتِ مطرحِ وقت همچون يادگار و جهان نو آغاز مي كند؛ در جلسات انجمن ايران شناسي در منزل پورداود حضور می یابد، و در دفتر مجلّة جهان نو به مديريّت حسين حجازي، با عدّه اي از محقّقان اهل قلم همچون سعيد نفيسي، عبدالحسين زرين كوب، و محمّد جعفر محجوب آشنا می گردد (همان، ص 11) و متعاقباً اوّلين سوگنامة خويش از سلسله وفيات معاصرين را، با عنوان «به ياد علي نوروز [حسن مقدم]»، در همين مجلّه (سال سوم، شمارة 18، آذر 1327، ص 461) منتشر مي كند. برای پايان نامة ليسانس خود، موضوع «اقلّيّت ها در ايران» را اختیار و در سال 1328 از آن دفاع مي كند. استاد راهنماي او دكتر محسن عزيزي بود كه، در سال 1938 همزمان با دكتر غلامحسين صديقي، از رسالة دكتري خود، حكمفرمايي اعراب و ظهور احساسات ملي در ايران از منظر سياسي و اجتماعي، در پاريس دفاع كرده بود. او به افشار مي گويد: «اگر چه شاگرد مستقيم من نيستي، ولي چون موضوع رساله مرتبط با مسائل تاريخي ايران است، مي پذيرم مشروط به آنكه پا از دايرة موضوع بيرون نگذاري» (نيكويه، ص 793 و 794). اقليّتهاي مذهبي هميشه مورد توجّه سيّاحان، مأموران، و ميسيونِرهاي خارجي و ماية دستاويز آنان براي مداخله در امور داخلي کشورها بوده اند، چنانکه ناپلئون، پس از حمله به مصر در 1798، از اقليّت قبطي سوء استفاده کرد همچنین حكومت فرانسه، پس از اشغال الجزيره در 1830، به يهوديان آنجا تابعيّت دوگانه داد و كشور را در اختيار آنان گذاشت و سپس، از طريق آنان، حاكميّت مطلق خويش را بر مسلمانان اعمال كرد. اوژِن اوبن فرانسوي، در ايران امروز، 1906- 1907، ص 72 و 88، تصويري بسيار گويا از اقلّيّت هاي مذهبي ايران در آغاز سلطنت محمّد علي شاه و حضور ميسيونرهاي كشورهاي غربي از جمله روسي ارائه كرده است.

در آن ايّام که افشار از دانشکدة حقوق فارغ التحصیل شده بود، با مدرك ليسانس امکان اشتغال در دستگاه قضایی يا وكالت دعاوي وجود داشت (نيكويه، ص 35). امّا افشار، که با بي ميلي وارد این حوزه شده بود، آن را رها مي كند و با استفاده از آشنایی خود در دورة دانشجویی با محمد تقي دانش پژوه، معاون کتابخانة دانشکدة حقوق، و محسن صبا، رئيس آن کتابخانه، علاقة وافر خود را به اشتغال در آن با آنان در ميان مي نهد. صبا در فرانسه درس حقوق خوانده بود و دورة «مدرسه عالي منشورها»[2] را كه در آن، کتابداری و نحوة حفظ منشورها و فرمانها و سندهاي قديمي تدریس می شد، با موفّقيّت گذرانده و رسالة خود با عنوان كتاب شناسي ايران در زبان فرانسه[3] (1936) را منتشر کرده (همان، ص 729) و در سال 1951 نيز آن را با تجديد نظرهايي در تهران به چاپ رسانده بود. او همچنین كتابخانة دكتر محمود افشار را، كه «از حيث كتابهاي خارجي مربوط به ايران كم مانند بود» (همان، ص 750)، براي كتابخانة بانك ملي ايران خريداري كرده بود و در سال 1324 نيز موفّق شده بود فهرستي طبق اصول كتابشناسي به چاپ برساند كه در آن وقت در نوع خود بي سابقه بود (همان جا). صبا، كه از ضرورت «زنده بودن و تازه بودن مجموعة كتابخانه براي پيشرفت تدريس و پژوهش» (همان، ص 751) هم به خوبي واقف بود، به دانش پژوه و افشار مأموريّت داد تا «هر كتابي را كه كمترين ارتباط با فرهنگ ايران دارد و در فهرستهاي كتابفروشان فرنگ براي فروش عرضه و اعلام مي شود خريداري كنند» (همان، ص 752).

اكنون افشار در راهي تعهّد اختيار كرده بود كه ضرورت ايجاب مي كرد كه او از مرحلة تحقيقات ايران شناسيِ نه چندان غنيِ دروني به مرحلة تحقيقات ايران شناسي بسيار غنيِ بروني گام نهد. برای این اقدام، زمینة مساعد فراهم بود: حمايت صبا، كه تاريخ تحقيقات ايران شناسي بروني او جاذبه داشت و همكاري با دانش پژوه، كه تحقيقات ايران شناسيِ او در عرصة نسخ خطّي چشمگیر بود. ضمناً در همین اوان بود كه هانری كُربن گنجينة كتابخانة حاج آقا ملك را زير و رو می كرد و نتايج پژوهش خود را به پاريس می فرستاد. باری، در این اوضاع و احوال بود که در افشار جوان انگيزة فرديِ ارتقاي ايران شناسي در ايران و در خارج از كشور پدید می آید و طرحهای دامنه داری در ذهنش پرورانده می شود.

علاّمه قزويني، طیّ سالهايي كه در اروپا به سر می برده و با ایرانشناسی چون ادوارد براون، اِدگار بلوشه، تئودور نولدكه، ژوزف ماركوارت، فريدريش روزن، اويگن ميتووخ همكاري و حشر و نشر داشت، توانسته بود از نزديك نحوة تحقيقات ايران شناسي آنان را بررسي کند و به همان شيوه و اسلوب              پايه گذار تحقيقات ايراني در كشورش بشود و ايرانيان چندي را به ايران پژوهي ترغيب كند. در آن ايّام، اغلب آثار او به ايران مي رسيد به طوري كه سعيد نفيسي (خاطرات سياسي، ادبي، جواني، 1349) با شور و شوق زايدالوصفي از آن ياد مي كرد و محقّقان هم، به گفتة افشار، «بر آن گِرده و اساس، متنهاي ديگر را تصحيح و تنقيح مي كردند». (نيكويه، ص 58)

قزويني در سال 1318 به ايران باز مي گردد. افشار، كه، ملاقاتهايي با او داشته، درباره اش مي نويسد:

از پنجاه سال پيش يكي از دو پايه گذار تحقيقات ايراني درگذشت. او محمّد قزويني بود. طلبه اي بود كه نخستين خدمتش در راه فرهنگ مملكت همكاري با «شركت طبع كتاب» بود. در آن شركت، محمّد علي فروغي كاركن اصلي بود. موقعي كه قزويني جوان در تهران بود نشريّات اروپايي، كه خاص مباحث شرق شناسي بود، به ايران نمي رسيد. تحقيقات ايراني در آن وقت مفهومي نداشت. حتّيٰ تصحيح متون پاية نا استواري داشت. (همان، ص51)

فقر اُرگانهاي ارتباطي همچون مجلّه ها، روزنامه ها، و ابزارهاي تحقيقاتي به اندازه اي بود كه افشار، در سال 1346 و در شرح حال محمّد رمضاني، صاحب و مدير مؤسسة كُلالة خاور، مي گفت: «مجموعة كتاب او هنوز هم از لحاظ فهرست و كتاب شناسي مورد استفاده است و اين نشريّه را نخستين نشرية كتاب شناسي جديد ايران بايد دانست». (همان، ص 196)

افشار، كه تا حوالي سال 1332 به همكاري با مطبوعات به ويژه نگارش وفيات معاصرين، ترجمه هاي بي­اجر و بي­فايدة عناوين فرانسة كتابشناسي صبا به فارسي (همان، ص 752)، و همكاري با سعيد نفيسي روزگار مي گذراند، در آن سال، نخستين همكاري جمعي حاصلِ دوره نشينيهاي ادبي را آغاز کرد. وی با دوستان همفكر خود، منوچهر ستوده، محمد تقي دانش پژوه، مصطفي مقرّبي، و عبّاس زرياب خوئي، بر آن شد كه نشريّه اي در سطح بين المللي دربارة ايران شناسي به راه اندازد که نام فرهنگ ايران زمين  برای آن اختیار شد. ابتدا قرار بود این نشریّه فصلنامه باشد امّا، در عمل، پس از چندی، سالانه شد و گاه نيز در انتشار آن فاصله افتاد (قاسمی، ص 73).

چه بسا توصية دكتر غلامحسين صديقي، در عزم افشار براي راه اندازي فرهنگ ايران زمين اثر کرده باشد. افشار از فروردين 1331 سر دبيري مجلّة مهر را عهده دار شد که تا سال 1332 ادامه داشت. سپس، به دلایلي، از ادامة همكاري با این مجلّه خودداري كرد (قاسمي، ص40). ظاهراً در ايّام سردبیری اين مجلّه بود كه دکتر صديقي به او چنین توصيه كرد:

سعي كنيد حرفهاي ناگفته و نوشته هاي چاپ نشده و اسناد مكتوم مانده را منتشر سازيد تا تحقيق دامنه بگيرد و نكته هاي تاريك مانده به سوي روشنايي بگرايد و از اين راه خواننده و جوينده به تازه يافته هاي علمي دسترسي بيابد. تجديد حرفهاي گفته شده و نشر نوشته هاي چاپ شده اتلاف وقت است» (نيكويه، ص 735).

افشار در تأثیر این توصیه می نویسد: « جرقّه اي كه ذهن مرا روشنتر و شايد شعله ور ساخت».

افشار، از ابتدا، به نشر اسناد علاقه مند بود و در مجلّة آينده بخشي را براي نشر اين نوع مدارك اختصاص داده بود (همان، ص 734). اما اكنون فرهنگ ايران زمين داعية آن داشت که با نشريّات وزين جهاني برابری کند و لازم بود كه ايران شناسان خارجي با آن همکاری داشته باشند.

در نخستين جلد فرهنگ ايران زمين (1332)، افشار اين چنين به توجيه اقدام همفكرانش مي پردازد:

ايرانشناسي آنچنان كه بايد هنوز در ايران رواج نيافته است و بجز معدودي ديگران از آن اطلاع لازم را ندارند. هم اكنون در اروپا و آمريكا انجمنها و مجامعي براي مطالعه در تاريخ و زبان ايران هست و هر ساله صدها كتاب و رساله و مجلّه و مقاله دربارة مملكت ما نشر              مي شود كه كمتر كسي از ايرانيان از وجود آنها آگاه است. بي گمان در زبان فارسي هم بايد چنين مجموعه هايي باشد كه عقايد و مقالات اساسي را در زمينه هاي مختلف تاريخ و ادب و زبان و فرهنگ سرزمين ايران كه دربارة آن ناگفته بيشمار و نكات تاريك بسيار است نشر كند. مراد از نشر فرهنگ ايران زمين برآوردن همين منظور است. (قاسمي، ص 74)

در بين مباحثي كه قرار بود در اين نشريه مطرح و ارائه شود، ترجمة مقالات و آثار ايرانشناسان و  سرگذشت خاورشناساني كه دربارة ايران آثاري دارند، از بعضي جهات، جالبترين موضوعات بودند (همان جا)- خاورشناسانی چون ولاديمير مينورسكي، ريچارد فراي، ژان اوبن كه صحاري جنوب را با احمد اقتداري در نورديد و اسناد سيّد حسین شهشهاني را منتشر كرد (نيكويه، ص 139)، ژان پي يِر دو مِناش، هانس روبرت رويمِر، ماريژان موله، رودُلف هينتز، والتِر هِنينگ، پوشيفوزاسكي، و كندي. مجموعة فرهنگ ايران زمين (سی جلد، تاریخ انتشار جلد سی ام آن 1384) نماد و يادگاري از ايران شناساني است که، به لطف او و ياران همفكرش، در سال طوفاني 1332 از قوّه به فعل درآمد و نشان داد كه مي توان در مقیاس جهان ايران شناسي به همكاري پرداخت و تحقيقات دست اوّل ارائه كرد. (قاسمی، ص 97)

به همراه اين ايران شناسان فراملّي، كه عدّة آنان به سي و دو نفر مي رسد (همان، ص 98)، ايران شناسان ملّي نیز، كه شمار آنان به صد و بيست و يك نفر مي رسيد (همان، ص 100- 102)، با نشريّه همكاري كردند. به ابتكار گردانندگان این مجلّه، كتابهايي نيز، به همّت و نفقة ناشران و نيكوكارانی كه هزينة چاپ آنها را تقبّل كردند، منتشر شد (همان، ص 102 و 103). گزارش رویدادهای مهم در عرصة ایران شناسی نیز در فرهنگ ایران زمین منتشر می شد، از جمله در جلد سيزدهم (1344)، گزارش برگزاري «نخستين كنگرة جهاني ايرانشناسان» درج شد. همچنین، در مجلّدات دیگر این مجلّه، ايران شناسانی از ايران و خارج از ایران معرّفی و تحلیل شدند. (همان، ص 106)

كتابشناسي ايران (1333)، كه از دفتر سوم عنوان جديدش كتابهاي ايران شد (قاسمي، ص 108)، باز به كوشش افشار، به صورت دفترهایی ضميمة فرهنگ ايران زمين منتشر شد. صبا، در مقدّمه اي بر دفتر اوّل آن، با اشاره به فهرست كتابهاي چاپي در اروپا و آمريكا، ضرورت و اهمّيّت کتابشناسی را براي تحقيقات علمی يادآور مي شود. يونسكو، كه در 4 نوامبر 1946 تأسيس مي شود و مرکز آن در پاريس مستقر مي گردد، كسب اطلاع از نشريّات جديد را در زمرة اهداف خود قرار مي دهد و ايرانيان متوجّه كمبود ارگانهايي مي شوند كه به اين نياز مبرم پاسخ دهند. افشار مي نویسد:

گردآوردن نام كُتُبي كه در ايران نشر مي شود از سال 1333 در انديشة من ريشه گرفت و دكتر محسن صبا مشوّق اين كار بود… از دفتر سوم، به لطف احسان يار شاطر، از انتشارات انجمن كتاب در آمد. (همان، ص 115)

افشار به ذكر برنامة جديدي اشاره می کند و مي نويسد:

اكنون چند تن از اعضای گروه كتابشناسي مشغول تنظيم «كتابشناسي فهرست هاي كُتُب خطّي فارسي كتابخانه هاي جهان» اند. (همان، ص 113)

و می افزاید:

در زمينه هاي مختلف كتابشناسي تاكنون كار مهمّي در ايران نشده است. فقط در السنة خارجي چند كتاب و رساله راجع به كتابشناسي ايران وجود دارد. در زبان فارسي، من دو فهرست انتشار داده ام كه نسبتاً در زمينة اين گونه كارها صورت جامع و مانع دارد. بي گمان نخستين وسيله براي تحقيق و مطالعه گردآوري همين گونه فهرست ها خواهد بود و بايد  براي هر يك از مسائل مختلف تاريخ و زبان و ادب و ديگر موضوعات مربوط به ايران فهرست هاي دقيق و منظّم تهيّه كرد تا راه مطالعه و تجسّس ساده تر و آسان تر شود. (همان، ص 113)

فرهنگ ايران زمين براي كتابشناسي ايران خوش يُمن بود. با چاپ دفتر دهم (1342) کتابهای ایران، اين مجموعه تداوم معقولي يافت و، در نتيجه، مجموعة جديد انتشارات ايران به همّت كتابخانة ملي منتشر شد. افشار در این باره مي نويسد: «… اميد كه از اين هر دو كتابشناسي فهرست كاملي از نشريّات ايران فراهم آيد». (همان، ص 114 و 115)

ابتكارات افشار رفته رفته توجّه ديگر جوامع كتاب دوست را جلب مي كند. همايون صنعتي زاده، مدير انتشارات فرانكلين، كتابهاي ماه، نشرية «انجمن ناشران كتاب»، را در شهريور 1334 بنياد مي نهد که چندان مورد توجّه قرار نمي گيرد (همان، ص 117) و او از افشار، دوست دوران تحصيلات ابتدائیَش، تقاضا             مي كند كه مديريّت آن را بر عهده گيرد (همان، ص 118). در نتيجه، به همّت افشار، «در مدت پنج سال و ده ماه، 43 شماره در 35 مجلّد از اين نشريّه منتشر مي شود» (همان، ص 117). هدف نشریّة ماهانة  كتابهاي ماه آشنايي با «گويندگان خاموش» (= کتابها به تعبیر ناصرخسرو) اعلام می شود (همان، ص122). در هر حال، كتاب ماه پايه و اساس كار كتابشناسي ايران مي شود. (همان، ص 125)

خصلت عمدة كتاب ماه نزديك كردن نويسنده و ناشرِ كتاب به خواننده بود. با انتشار آن، خوانندگان متوجه شدند كه «تقريباً يك هزار كتاب جديد هر سال در ايران منتشر مي شود» (همان). «فارسي زبانان سراسر جهان» هم از انتشار كتابهاي فارسي آگاه مي شوند (همان جا). سواي افشار، كه آثاري را در آن به چاپ رساند و جنبة ايران شناسي آن بارز بود، محسن صبا، سعيد نفيسي، جواد شيخ الاسلامي، سيمين دانشور، احمد بيرشك، تورج فرازمند، مدرّسي چهاردهي، و چند صاحب قلم ديگر با آن همكاري كردند. معرّفي كتابخانه هاي ايران، خريد كتابخانه هاي بزرگان ادب ايران، از بخش هاي خبري و نقد كتاب از بخش هاي سازندة آن بود.

افشار تا فروردين 1337 با كتاب ماه همكاري كرد. در بهار همین سال مجلّة راهنماي كتاب به ابتکار انجمن كتاب بنياد گرفت و تا زمستان 1357، به مدت بيست و يكسال تداوم يافت. هدف مجلّه شناساندن ارزش آثار «از راه نقد درست و بيطرفانه» اعلام شد. (همان جا) انتشار اين مجلّه مقارن بود با جنبشي كه در همان سالها در ايران پدید آمده و نوعي رقابت در جمع ناشران بروز کرده بود. مجلّه بر آن بود که، در اين دورة پُر تلاطم نشر كتاب، راهنمايي منصف و بي غرض باشد (همان، ص 138). فصلنامة راهنماي كتاب حاوی سه بخش اصلي بود: وصف و معرّفي اجمالي كتابهايي كه در هر فصل انتشار مي يافت؛ بحث و انتقاد دربارة کتابهای برگزیده و درخور توجّه؛ و اخبار و اطلاعات عمومي در جهان كتاب. در آن، فصلي نيز «به معرّفي کتابهایی اختصاص داشت كه در خارج از ایران دربارة فرهنگ و تاريخ و تمدّن کشور، انتشار مي یافت. (همان، ص 139).

افشار، ضمن توجّه به مجموعه هاي شرق شناسي در اروپا و كنگره هاي شرق شناسي جهان، مقالات مهمّي دربارة تأليفات ايران شناسي، آثار تازة ايران شناسي در اروپا، كنگرة جهاني ايران شناسان، و نخستين كنگرة ايران شناسان را منتشر مي كند. در راهنماي كتاب، (سال يازدهم،1347)، بخش ايران شناسي به صورت جزء مستقلي از مجلّه درمی آید و، در آن، كتاب شناسي ايران شناسي، آثار تازة ايران شناسي، و گزارشهای دومين كنگرة جهاني ايران امروز، نخستين كنگرة تحقيقات ايراني، كنگرة ايران شناسي دانشگاه تهران، و ايران شناسي در ايران امروز درج می شود. توجّه او به مراكز ايران شناسي جهان، معرّف اهميّتي است كه وی براي شناساندن این مراكز ايران شناسي قایل است. آموزش زبان فارسي و نشر آثار مربوط به ایران شناسی در کشورهای خارجی از جمله تدريس ادبيّات فارسي در سويس، يوگسلاوي، ژاپن، و مطالعات ايران شناسي در دانمارك مطمح نظر اوست.

از سال 1333 تا سال 1349، ايران شناسيِ منظور نظر افشار و همفكران او راههاي دشواری را پیموده، ابزارهاي لازم را فراهم كرده و دستاوردي چشمگير كسب كرده بود و حضور ايران شناسان فرا ملّي در ايران با بورس هايي كه دانشگاه تهران به آنها اعطا مي كرد (نيكويه، ص 694) و تبعات   پر فروغ آن بهترين نتايج را به بار آورده بود. در واقع، تلاشهاي افشار و همفكران او، طیّ نزدیک به يك ربع قرن، مثمر ثمر گشته و موجب اعتلاي ايران شناسي شده بود. تدریس «شرق شناسي و ادبيّات فارسي» در دورة دكتري ادبيّات فارسي در دانشگاه تهران که زرین کوب آن را طرح ريزي کرده بود به افشار محوّل شد. افشار، پیش از آن، به مقام دانشياري در رشتة «تاريخ و علوم اجتماعي و ادبيّات فارسي» نايل شده بود (قاسمی، ص 493). وی، اندکی پس از آن، به مقام استاد رشتة تاريخ (اسناد تاريخي و تاريخهاي محلّي) در دانشكده ادبيّات و علوم انساني دانشگاه تهران مي رسد. (همان، ص 711). همچنین او، كه در سالهاي 1335- 1336 دورة آموزشي و تجربي كتابداري يونسكو را در اروپا به ويژه در فرانسه گذرانده بود (همان، ص 704)، در سال 1337 تدريس نسخه شناسي در دانشسراي عالي را عهده دار می شود (همان، ص 705). رويداد مهمّی باعث مي شود كه او به تنظیم فهرست نسخه هاي خطّي همّت گمارد و، در اين مقطع، از عرصة ايران شناسي در ايران به پهنة ايران شناسي در جهان گام نهد. پيوند اين دو مرحله از طريق توجّه به نسخ خطّي فارسيِ محفوظ در کتابخانه ها و مراکز علمی جهان تحقّق مي يابد و ايران از ذخایر فرهنگی در هجرتِ خود از طريق او واقف مي شود.

در ايران، تا سالها کسی به فكر انتشار مجلّه اي مختص معرّفي نسخ خطّي نيفتاده بود. يك مصري نسخه شناس در تهران، ضمن صحبت با دانش پژوه و افشار، با اشاره به گنجينه هاي نسخ خطّي فارسي و اهمّيّت آنها، طرح انتشار چنان نشریّه اي را به آنان پيشنهاد مي كند. افشار مي نويسد:

باري اين پيشنهاد او [صلاح الدّين المنجد] مثل جرقّه اي بود كه به آقاي دانش پژوه و من اصابت كرد و پيشنهاد داديم به آقاي ذبيح الله صفا كه رئيس انتشارات دانشگاه بود و گفتيم كه اين كار انجام بشود. خوشبختانه پذيرفته شد و شروع كرديم و هر دو سه سالي يك دفعه يك جلد منتشر كرديم كه حالا [اسفند 1375] دوازده جلدش منتشر شده است. (همان، ص 486 و 487)

البته مجموعة وزين نسخه هاي خطي به جلد دوازدهم ختم نشد، چون كه جلد هيجدهم (1364) آن با عنوان فهرست نامها و عكسهاي مجلّد 16 و 17 به اهتمام دانش پژوه منتشر شده است. مجلّدات يازدهم و دوازدهم (1362) به کوشش دانش پژوه و اسماعيل حاكمي تنظيم شده است.

افشار، در يادداشت خود بر جلد هفتم (1353)، شرحي مبسوط از چگونگي شكل گيري اين مجموعه در زمان دکتر فرهاد، رئيس وقت دانشگاه، آورده است. (همان، ص 486 و 487).

در مجلّد اول (1339) نسخه هاي خطي گفته شده است:

مقصود از تهيّه و نشر اين مجموعه، كه اميدواريم ساليان دراز دوام يابد، آن است كه اطّلاعات تازه و سودمند در خصوص نسخه هاي خطّي به خصوص آنها كه در ايران مضبوط است و دربارة آنها تحقيقات و مطالعاتي نشده به دسترس اهل علم و تحقيق گذارده شود. كتابخانة مركزي دانشگاه تهران مدّت درازي نيست كه بنياد گرفته است. امّا در همين مدت قريب به ده سال، توانسته است كه تعدادي كثير از نسخه هاي خطّي موجود در ايران را گردآوري كند و مجموعة مهم و درخور استفاده اي فراهم سازد. (همان، ص 487).

امّا همين مجلّد اوّل از فهرست نويسي نسخه هاي پراكندة داخل كشور و حتّيٰ از مجموعه هاي خصوصي پا را فراتر گذاشت و به نسخه هاي خطّي فارسي در خارج از كشور هم پرداخت، به طوري كه افشار فهرست های نسخة خطی در یوگوسلاوی (دفتر دوم،1341)؛ دانشگاه هاروارد و كتابخانه هاي عمومي فرانسه (دفتر چهارم،1344)؛ كتابخانة ملي پاريس، انجمن پادشاهي آسيايي (لندن)، مجموعه اليس، كتابخانة دانشگاه اوترخت، كتابخانة ملّي اسكاتلند (اِدِنبرو)، كتابخانة دانشگاه اِدِنبرو، مجموعة نيوكالج اهدايي به دانشگاه، كتابخانة سلطنتي كپنهاگ از جمله مجموعة آرتور كريستنسن، كتابخانة دانشگاه استكهلم، بعضي از نسخ خطّي دانشگاه ميشيگان (دفتر پنجم، 1346)؛ كتابخانة كنسولگري استانبول (دفتر هفتم، 1353) را، طی سالهاي به راستي پُر مشغله اش، تهیه و تنظیم کرد.

افشار، كه در سالهاي 1339- 1357 مديريّت نشرية نسخه هاي خطّي كتابخانه مركزي و مركز اسناد دانشگاه تهران را بر عهده داشت، جمعاً هشت دفتر در دورة فعّاليّتش به چاپ رساند (همان، ص 706). از منظر تاريخ ايران شناسي، افشار نه فقط ايران شناسي در ايران كه ايران شناسي در جهان را نيز از طريق نسخه هاي خطّي به هموطنانش شناساند.

در سالهاي 1342-1350، افشار، در مقام مدير مجلّة ايرانشناسي، نشريّة دانشكدة ادبيّات و علوم انساني دانشگاه تهران، به فعّاليّت مي پردازد (همان، ص 707). شمارة اول ايرانشناسي (1342) عنوان فرعيِ «نشرية مركز تحقيق و مطالعة تمدّن فرهنگ ايران و خاور ميانه، با مديريّت حافظ فرمانفرمائيان» را داشت و، در آن، سواي ايرانيان، ايران شناساني هم از آمريكا و انگلستان عضويّت داشتند (همان، ص 494). در آن، مقالات زيادي دربارة كتاب شناسيها به ويژه كتاب شناسيهاي اروپايي دربارة شرق و اسلام،  مجلّه هاي شرقشناسي، كتاب شناسيهاي خارجي در مشرق و غيره به چاپ رسيده بود. پس از هفت سال وقفه، در تابستان 1349، جلد دوم شمارة اوّل ايرانشناسي با عنوان «يادگار نامة نخستين كنگرة ايرانشناسي دانشگاه تهران، 11- 16 شهريور 1349» منتشر مي شود. افشار، در مقام دبير، و فريدون بدره اي، در مقام سردبير، در آن، به فعّاليّت مشغول اند و ايران شناسان زيادي هم گفتارهايي در آن منتشر كرده اند (همان، ص 495). در آغاز آن، آمده است: «هدف از انتشار مجلّة ايرانشناسي آن است كه نشريه اي در سطح جهاني شامل هرگونه تحقيق تازه در زمينه هاي تاريخي، باستانشناسي، زبانشناسي، ادبي، فلسفي، عرفاني، ديني، علمي، هنري، و مردم شناسي مربوط به ايران چاپ گردد» (همان، ص496). مجلّد دوم شمارة دوم (شمارة مسلسل3) ايرانشناسي «به يادگار دومين كنگرة تحقيقات ايراني مشهد، 16- 18 شهريور 1350» منتشر مي شود. در اين آخرين شماره، آثار متعدّد از ايران شناسان ملّي و فراملّي در آن به زبانهاي خارجي مندرج است. (همان، ص 497)

در سال 1358، آينده جانشين راهنماي كتاب مي شود و، با برنامة تحقيقات ايراني، تاريخ و ادبيّات و كتاب (همان جا)، آينده اي درخشان را نويد مي دهد. نامش خاطره انگيز است. آینده، از ابتدا دريچه اي بود که به عرصة ايران شناسي باز می شد. افشار در اين باره و نيز دربارة تجديد انتشار آن مي گويد:

مجلّة آينده كه پنجاه و پنج سال پيش – در تيرماه 1304– به همت و شوق پدرم تأسيس شد و مدّت دو سال متوالي انتشار يافت با تحكيم اساس استبدادي خاموش شد تا اين كه پس از شهريورماه 1340 دو دوره از آن با دوازده سالي كه ميان دورة سوم و چهارم آن فاصله افتاد به چاپ رسيد و باز از انتشار باز ماند… اكثر ادبا و شعرا و نويسندگان صاحب نام نيز در آن مقالات ادبي و تاريخي و تحقيقي منتشر ساختند… اينك [1358] مجلّه با روش ادبي و تاريخي، مخصوصاً به منظور ارائة مقالات مربوط به تحقيقات ايراني (ايرانشناسي) و معرّفي و انتقاد كتابهاي تازه و نشر اسناد و مدارك قديمي زير نظر و با مسئوليّت مستقيم اينجانب منتشر خواهد شد. (همان، ص 500)

در مجلّد نخست سال پنجم (1358)، سرفصلهايي همچون تحقيقات ايراني و ايران شناسي آمده است. انتشار مجلّه، تقريباً به همين منوال، تا سال نوزدهم (1372) تداوم مي يابد. طیّ این سالها، افشار، چه از بيرون كشور به ويژه از جانب ايران شناسان و ايران دوستان و چه از درون، تشويق مي شود.         ايران شناسيِ افشار، در اين برهه از تاريخ، انگيزة رواج آن در جامعة علمی کشور مي شود. امّا، در اواخر کار، گراني كاغذ و چاپ مشکلاتی پدید مي آورد و افشار سنّ و سال و کثرت مشغله را بهانه می کند و مي نويسد: «آينده مي بايست ختمي داشته باشد. ختمش را خودم گذاشتم» (همان، ص 546). در طيّ سالهای انتشار آینده، افشار همكاران وفاداري را به دور خود جمع كرد و شخصاً نيز در هر مجلّد مقالات زيادي دربارة ايران شناسي، اخبار ايران شناسي، تازه هاي ايران شناسي، موفّقيّتهاي ايران شناسان همچنین به مناسبت درگذشت کسانی از جمع آنان نوشت. راجع به دكتر مصدّق نیز اسناد و مدارك بسیاري در آینده منتشر شد به ويژه به قلم خود افشار كه اين مبحث را زنده نگهداشت.

ظاهراً ايران شناسي به قدري در اين دوره در ایران رواج یافته بود كه بيشتر مقاله ها در این مبحث به قلم محقّقان ايراني بود. مطالب مربوط به مناطق محلّي و تاريخ محلّي نیز جايگاه ويژه اي داشت. اين جمله پاداشي بود كه افشار توانسته بود از هموطنانش دريافت كند. باري جلد اوّل ناموارة دكتر افشار، كه اكنون به جلد بيستم (1389) رسيده و از جلد يازدهم (1378) به پژوهش هاي ايرانشناسي تغيير نام داده است، در سال 1364 به چاپ رسيد. افشار در يادداشت خود انگيزه انتشار آن را چنين نوشت:

نخستين ناموارة دكتر محمود افشار كه در سرآغاز سومين سال در گذشت آن شادوران منتشر مي شود حاوي سي و چهار گفتار تاريخي و ادبي است در زمينه هايي كه با انديشه هاي ادبي- سياسي و پژوهشهاي تاريخي و ملّيِ او همنوايي دارد. اين نامواره براي مردي است كه با عشق ورزي به ايران و زبان فارسي نود سال بزيست و روز بيست و هشتم آذرماه 1362 چشم از اين جهان برگرفت. (همان، ص 661)

افشار دلیل تغيیر نام نامواره به پژوهشهاي ايرانشناسي را نيز شرح می دهد چنين مي نويسد:

نام گذاري جديد از آن روست كه مطالعات و پژوهشهاي ايرانشناسي در سراسر جهان اهمّيّت و اعتبار خاصّي دارد و بهتر آن ديده شد كه علاقه مندان به اين رشته در اكناف جهان از نام كتاب آسانتر و زودتر پي به مضامين و مطالب مندرج در مجموعه ببرند. در اين مجموعه به مانند دورة نامواره مقالاتي انتشار خواهد يافت كه در زمينة تاريخ و ادبيّات ايران و زبان فارسي باشد. هدف اين موقوفات… بررسي مقام سرزمين تاريخي ايران و مخصوصاً جغرافيائيِ تاريخي آن است. (همان، ص 679)

بدين سان، افشار، با اين مجموعة ايران شناسي كه اكنون نيز تداوم دارد، به آمال و آرزوهاي خود براي ميهن خويش رسيد.

افشار انتشار مجلّة آينده را در سال نوزدهم (1372) متوقّف كرد. وی، در پاسخ به این سؤال که «چرا مجلة آينده را تعطيل كرده»، گفته بود: «ديدم واقعاً نمي رسم. سنّ من به جايي رسيده بود كه نمي توانستم چنان مشغله اي را دنبال كنم …» (همان، ص 546).

بي ترديد تدوين فهرست مقالات فارسي افشار را بايد يكي از خدمات بي بديل او قلمداد كرد. او، از همان ابتداي كار در دانشكده حقوق، به فكر تدوين اين فهرست افتاد. عناوین مقالات بزرگان ادب و تاريخ ايران را ذیل نام آنان قرار داد. اين شيوة كار با شيوة جيمز پيرسن انگلیسی، که ترتيب موضوعي را اختیار کرده بود، تفاوت داشت (همان، ص 1009). افشار تهیة جلد اول فهرست خود را به پایان رسانده بود كه جلد اول ايندكس اسلاميكوس[4] پيرسن به دستش رسيد (همان جا) و او را به تجديد نظر در شيوة كارش سوق داد، سرانجام، او موفق شد جلد اوّل (1340) را كه در بردارندة فهرست مقاله های متعلّق به سالهاي 1328ق تا 1338ش است، سپس مجلّدات دوم (1348)، سوم (1355)، چهارم (1369)، را منتشر كند و طرف توجّه مراكز ايران شناسي اروپا قرار گيرد (قاسمي، ص 1013). او، در يادداشت خود بر جلد ششم، مي نويسد:

اوراق اين دفتر بسته مي شود. ادامة آن از سوي من دنبال نشده است و هر كس دلسوزي كند و به ادامة اين كار بپردازد پژوهندگان را ياوري خواهد كرد. (همان، ص 1017).

خوشبختانه ادامة این شمار را مركز دايرة المعارف بزرگ اسلامي، كه گنجينة كتابهاي افشار را حفظ و نگهداري مي كند (همان، ص 991 تا 1008)، برعهده گرفته و مراحل اوّليّة آن نيز زیر نظر افشار طی شده است. (همان، ص 1017 تا 1023)

رولان بارْت[5] قطعه نويسي را از آندره ژيد[6] ياد گرفته بود؛ افشار هم به نوعی از آن روي خوش كرد تا، از اين طريق، تازه ها و پاره هاي ايرانشناسي را براي آيندگان حفظ كند. او اين کار را با مجلة كلك (شمارة 53، 1373) آغاز کرد (همان، ص 881) سپس با مجلة بخارا (شماره 1، 1377) ادامه داد (همان، ص 883) و، طيّ آن، به صفويّه شناسي توجّه خاصي مبذول داشت. او چاپ مستقلّ آن را هم در نظر داشت. آنچه مسلّم است، اين نوشته هاي پراكنده مرجع مهمّي براي آگاهي از وضعيّت ايران شناسي معاصر در جهان است.

آنچه گفته شد نشان می دهد كه ايرج افشار به تمام معني روايت ايران شناسي بود و ايران شناسي در کشور ما، قبل و بعد از انقلاب، در شخص او تبلور داشت و از او مظهر ايران دوستي ساخته بود. نام او یادآور ايران شناسي است همچنان كه آثار او معرّف آن است.

به خاطرة پرفروغ پژوهشگر بزرگ و فروتن، زنده یاد ایرج افشار، این ترجمه تقدیم می شود.

سیروس سهامی

 برنار اورکاد

ترجمة سیروس سهامی

برای به دست دادن دریافتی درست از وضعیت ساکنان شهر تهران، باید توجه داشت که اسطوره ها، سلسله مراتب اجتماعی و هویّت این مردم به نحو پیچیده ای، وابسته به محور قائمی است که شهر را  میان شمال و جنوب شالوده بندی می کند، میان قلمرو البرز، که گسترة خنکی و سرسبزی و پاکیزگی هوا و سکونتگاه صاحبان مکنت است، و جنوب، که بیابانی است شور و پر غبار، با آبی آلوده، زیستگاه تهیدستان و پاپَتی ها.

برای ارزیابی ابعاد پایتخت ایران، باید بهارگاهان سری به جنوب شهر تهران زد سپس ایستاده، پای در لجن لزجی که همراه با ریزش باران و ذوب برفها از جویهای سر باز سرریز می کند، در مسیر خیابانهای مستقیم تحسین برانگیزی که، رو به شمال، در هوایی مه گرفته و آلوده گم می شود به دور دست، رو به بالا نگریست. در چشم اندازِ پیش پا، همه چیز پلشت و چرکین می نماید. انبوه خاکروبه ها و زباله ها را جویی از آبهای آلوده با خود به جنوب می کشاند و در همة کوچه ها می پراکند و رفتگران در تلاشند تا پلشتی ها را به محلّ جمع آوری زباله ها برانند. در این جاها، خانه ها محقّر و فقیرند.

بالاتر، رو به شمال، در زیر مهی از غباری تیره و آلوده، محلّ مرکز شهر را تنها به گمان                 می توان دریافت- جایی که، در آن، بناهای بلند در شمال بازار قد برمی افرازند و منظری آشنا به خود     می گیرند. به عکس، در عمق چشم انداز، در آن سوی نوارِ سیاه رنگِ غبار و مِه گونه ای که بخش پرتحرّک شهر را می پوشاند منظرة پایتخت به روشنی قابل تشخیص نیست. انسان پیشاپیش آگاه است که این لکّة تیره را فضای سبز درختان و باغستانهای شمیران تصویر کرده است- محله هایی دلکش واقع در جهانی بیگانه و متمایز. آنگاه که به فراسوی این جهان می نگریم، پایان این سلسله مراتب اجتماعی را به نحوی آشکار باز می یابیم: باروی پر برف توچال با درخششی خیره کننده در زیر آفتاب بهاری، با چهار هزار متر ارتفاع، بر فراز جوّی پلید و چرب قد برمی افرازد و راه را بر گسترش شهر به سوی شمال می بندد، و ما، همچنان پا در گل و لای جویها، با قلبی پر امید به سوی بلندیها و آینده ای به شکوهمندی کوهساران پُربرف، خود را در برابر اسطورة بنیانگذار تهران باز می یابیم- الگویی که اعمال و روحیّات انسان تهرانی، این انسان عمودی، را شالوده ریزی می کند.

در چنین شهری، هدف صعود در مسیر نهرهاست تا حریم سرچشمة آنها، برای دستیابی به آبی با خنکای بیشتر و در عین حال برای آنکه بتوان خود را به آسمان و به مرکز قدرت نزدیکتر احساس کرد. واقع امر آن است که، در تهران، صعود از نردبان اجتماعی، صعودی است کوهستانی به معنای واقعی کلمه. گفته می شد انقلاب واقعی زمانی اتّفاق می افتد که تهیدستان جنوب شهر توفیق یابند ثروتمندان ساکن شمیران را به آن سوی قلّة توچال بتارانند و در سواحل مازندران به دریا بریزند.

گذشتة تاریخیِ پایتخت در پنجاه سال پیش تأییدی بود بر این برنامة مقدّماتی صعود به سوی ارتفاعات شهر که بخشی از اسطوره های تشکیل دهندة مفهوم هوموتهرانیکوس[1] یعنی انسان تهرانی به شمار می آمد.

تراکم مراکز شهری

تاریخ اجتماعی شهرنشینی در تهران، که هرگز به معنای واقعی کلمه شرقی نبوده، انعکاس خود را بیش از همه در جابه جائیِ مرکز فرهنگی و متمایل به مظاهر زندگی غربی یعنی به بخش جدید شهر به سوی شمال باز می یابد.

تهران، در سال 1168، زمانی که به پایتختیِ ایران برگزیده شد، «شهر اسلامی» کم فروغی بود محصور در باروهای تیره که جملة شهروندان در آن با مشکلات و موانعی یکسان رو در رو بودند. هستة اصلی شهر در سبزه میدان قرار داشت، در فضایی گل آلود، بی جاذبه، و پر جنب و جوش، در حدّ فاصل میانِ دو رکن از ارکان حکومت قاجار یعنی بازار و کاخ شاهی. در سراسر قرن نوزدهم، مرکز ثقل شهر بی تغییر ماند.

در عصر سلطنت رضاشاه، شهر جانب رفاه را برگزید. شاه شهر و بازار آن را، نخست به مقصد کاخ مرمر بنا نهاده شده در باغستان های غرب تهران سپس به مقصد کاخ سعدآباد واقع در شمالی ترین بخش شهر، «شمیرانات» در پای باروی بلند البرز، ترک گفت. خیابانی باشکوه و مشجّر با درختان چنارِ شماره گذاری شده این دو قطب سیاسی را به هم مرتبط می کرد. خیابانهای کاخ و پهلوی به موازات جادة قدیم شمیران کشیده شدند و، از آن پس، خیابان پهلوی به مدّت پنجاه سال به صورت ستون فقرات سراسر پایتخت و محور منحصر به فردِ توسعه و شالوده ریزی شهر در آمد. رضا شاه، با اندیشه های صریح و قاطع نظامی خود، به احداث محور عمودی شهر مبادرت ورزید و مسابقه در حول این محور برای رسیدن به بالای شهر، به سوی رأس هرم جامعه، آغاز شد.

پیش از آغاز جنگ جهانی دوم، مرکز جدید شهر در توپخانه و یا در میدان سپه در کمتر از یک کیلومتری شمال ارگ قرار داشت. در این ایام، خیابان لاله زار به صورت مرکزی برای عرضة کالاهای تجمّلی و غربی و باب روز در آمد. این مجموعه، به عنوان کانون اصلی شهر جدید، در مجاورت                  محلّه ای قرار داشت که سفارتخانه های بریتانیا، شوروی، آلمان، فرانسه، ایتالیا، و ترکیه در آن استقرار یافته بودند. سفارتخانة جدید ایالات متّحده، با اندکی فاصله از این مجموعه، در قطعه زمینی خشک و بایر بنا شد. آمریکاییها پیشاپیش می دانستند که، با رسیدن مرکز شهر به این نقطه، عصر اعتلای اقتدار آنان فرا خواهد رسید- وضعیّتی که در حدود دهة 50 پدید آمد.

از زمان جنگ جهانی دوم تا پایان دهة 1340، میدان فردوسی واقع در پانصد متری شمال توپخانه مرکز شهر جدیدی شد که بر دو سوی خیابان شاهرضا شکل می گرفت- جایی که، در آن، دانشگاه تهران و شرکت های بازرگانی مغرب زمین یکی پس از دیگری بنا شدند. داد و ستد کالاهای باب روز در طول خیابانهای شاه، نادری، و استانبول رونق گرفت و کافه نادری، به پیروی از رسمی فرانسوی، میعادگاه روشنفکران ایرانی همچنین خارجیانی شد که برای اقامتی موقّت به ایران می آمدند. با اینهمه، بازار در کنار این محلّه های خوش آب و رنگ غربی همچنان فعّال باقی ماند و به کارکردهای فرهنگی و تجاری خود در میان اکثریّت جمعیت شهر ادامه داد به خصوص که رضاشاه، به یاری مهندسان آلمانی، درست در مجاورت بازار، دست به ایجاد وزارتخانه های بی فروغ و افسردة خود زد، گفتی بر آن بود تا بدین وسیله دافعة عزیمت خود از کاخ گلستان را به نحوی جبران کند…. دو بُنی بودنِ مراکز اصلی تهران از مدت ها پیش مسئله ای درخور توجه بوده است: در عصر صدارت دکتر محمّد مصدق (1330- 1332)، رویدادهای سیاسی، از یک سو، در اطراف «بازار» و مساجد آن و، از سوی دیگر، در خیابان شاه، میان مجلس و کاخ مرمر، در جریان بود.

با آغاز انقلاب سفید شاه در 1341، مرکز جدید شهر حدود پانصد متر دیگر به سوی شمال تغییر مکان داد و کانون اصلی آن به حوالی خیابان تخت جمشید یعنی به جایی رسید که سفارت آمریکا در آن قرار داشت. این مرکز به زودی شاهد پیدایش بنای باشکوه شرکت ملّی نفت ایران و بسیاری از ساختمانهای ساخته شده از بتون و از شیشه و آهن شد. این جا قلب ایرانِ آمریکایی بود. مسابقة توسعة شهر به سوی شمال شتابی سریع و فزاینده به خود گرفت. محلّه های مسکونی جدید نظیر محلّه های بازرگانی و مالی روز به روز بیشتر به جانب شمال کشیده شدند و تمایل تهران به سوی شمیران به گونة مقاومت ناپذیری ادامه یافت. جبهة شهری مدّت زمانی دراز در راستای خیابان الیزابت دوم (1339) نپایید و در 1349 به خیابان عباس آباد رسید، دقیقاً در پیش پای مجموعه ای از تپّه های عریان بیابانی که تهران را از شمیران جدا می کرد. وانگهی، از سالها پیش، این دو شهر با راههای پرکشش پارک وِی و جردن به هم وصل شده بودند. وجود چنین راههایی از آن پس امکان می داد تا ساکنان مرفّه محلّه های شمالی شهر، که مدّتها پیش از این محلّه های جنوبی را ترک گفته بودند، به آسانی بتوانند میان مراکز شهر و محل سکونت خود، که در شمالیترین بخش قرار داشت، رفت و آمد کنند. در جنوب، جز تراکم و انباشتگیِ جمعیّت هیچ نبود. وجود راه آهن و کارخانه ها از این سو راه را بر توسعة شهر بسته بودند.

حرکت بی وقفه به سوی جبهة کوهستانی به نحوی که شمال جغرافیایی و غرب فرهنگی را به اوج شکفتگی برساند با عظمت طلبی های سیاسیِ عصر سلطنت سازگاری داشت. محمدرضا پهلوی اندیشة ایجاد شهری شکوهمند و پر شوکت را در سر داشت- شهری سزاوار قرن بیست و یکم و «تمدّن بزرگ» برای ایرانی که او نمی شناخت. این «شهستان پهلوی» می بایستی بر تارک مراکزی بدرخشد و حکم خود را بر کانونهایی روا بدارد که، از یک قرن پیش از آن، در حدّ فاصل میان بازار و این تپّه سارها از پی هم آمده بودند و بر روی هم قرار داشتند- تپّه های عریانی که به نحوی شگفت انگیز در قلب پایتخت واقع بود و چشم اندازی باشکوه به سوی شهر، به سوی کوهستان، و به سوی مخروط پر برف دماوند داشت. در سال 1365، وجود چهار جرّثقیل زنگ زده در کنار یک اسکلت بتونی و راهروی یک متروی خیالی یادآور چنین رؤیایی بود. آخرین مرکز مدرن تهران در حاشیة خیابان عباس آباد از حرکت باز مانده بود.

گریز انسان عمودی

انقلاب اسلامی رشتة این فرایند تک خطیِ مهاجرت از مرکز جدید شهر به سوی بلندی های کوهستانی را، که دور از تهران عامّه نشین جنوب با ساکنانی تهیدست سر در غبار هوا و پای در لجنِ سرریز جوی ها جریان داشت، از هم گسیخت. بیش از هشت کیلومتر فاصله و پانصد متر ارتفاع بازار را از «شهستان پهلوی» جدا می کرد و، طی چندین دهه، همگان شاهد مسابقه برای قدرت گرفتن صاحبان مکنت یعنی ساکنان محلّه های متجدّد بودند و ناظر بر گذران غمبار زندگی کسانی که، در پایینترین بخش شهر، یکسره از تحرّک و پویایی بازمانده بودند. تاریخ و گذشتة شهر تهران تا آن زمان ساده و روشن می نمود. تقسیم اجتماعی شهر بر اساسی کاملاً دوگانه گرا، سازگار با تحلیل های مارکسیستی و سلطنتی، بر حول محوری شکل گرفته بود که شالوده ریزیِ شهر عمودی را بر عهده داشت. کاستی در این برهان وجود چندین میلیون انسان بود که در این محاسبه از یاد رفته بودند. تمامی کسانی که نتوانسته بودند مستقیماً از دامنة پر شیب بالا روند بناچار دوری اختیار کردند. واقعیّت آن است که طبقات متوسط موفّق شدند به نحوی راه پیشرفت به جانب کوهستان را هموار کنند امّا به طور مورّب و در کنار محور سلطنتی که گاه مطلقاً عمودی می نمود. البتّه، در این فاصله، کارمندان و صاحبان مشاغل آزاد و یا خرده بازرگانان هستة مرکزی شهر را به اشغال خود درآوردند- محلّه هایی را که طبقات متمکّن تر پیشتر آن را رها کرده بودند. اما این بالا رفتن، بر اساس خاصیت اسمزی، تنها به جمعیّتی کم شمار منحصر می شد که به تدریج در فضای حایل متمرکز می شدند. طبقات متوسّط، از پایان دهة 1330- 1340، با استقرار در قطعه بندی های دو سوی محور عمودی خیابان پهلوی، شهر را به تدریج به محاصرة خود درآوردند. نخستین کانونها در تهران پارس واقع در منتهیٰ الیه خیابان شاهرضا به سمت، شرق و، پس از آن، در محلّة یوسف آباد پدید آمد که، در آن، افسران ارتش مستقر شده بودند. کارمندان رده های پایین در حاشیة جنوبی تر در چهارصد دستگاه و کوی نهم آبان اسکان یافتند. بسیاری از کارگران کارخانه ها، یعنی آن دسته از طبقات اجتماعی که در مقایسه با کارکنان بی بهره از حقوق شناخته شدة کار در بازار، در وضعی مساعدتر قرار داشتند در جنوب شرقی شهر یعنی در فرح آباد و در همسایگی فرودگاه قلعه مرغی و یا در شمال شرق، در حدود وحیدیّه متمرکز شدند، در حالی که دیگر کارگران به مغرب یعنی جادة اصفهان نزدیک سه راه آذری روآوردند. سرانجام، از سالهای دهة 1340- 1350 به بعد راه شمال شرق یعنی راه مجیدیّه را در همسایگی قصر سابق قاجار، که مبدّل به زندان شده بود، در پیش گرفتند. تهران، بدین سان، شهری شده بود مرکّب و متنوّع و پیچیده.

شهر کنونی از این پیشینة کوتاه، که چندان هم جنبة خطّی نداشت، تنگناها و حدّ و مرزهای درونی بسیاری را به میراث برد که، به هیئت حصاری نه چندان قابل گذر، گروه های اجتماعی گوناگونی از ساکنان شهر را از هم جدا نگاه می داشت. شهر مرکّب بود از شمار بسیاری از محلّه ها، با خصوصیّاتی منحصر به فرد، و این ویژگی، زمانی که از محور عمدة ارتباطی فاصله گرفته می شد، به آن جذّابیّتی خاص می بخشید. اما شرایط سیاسی تهران در عصر سلطنت جامعه را از تحوّل و پویایی باز داشت. تهران، در حقیقت، هفت جوشی بود مرکّب از محلّه های بی خبر از یکدیگر. به منظور تسهیل آمد و شد اتوموبیلها، احداث بزرگراههای شهری آغاز شد، امّا برای برقرار کردن رابطه میان انسانها، تلاشی شایسته صورت نگرفت.

باری، پیش از سال 1358، هر یک از ساکنان تهران مقیمِ قلمروِ ویژة خود بود و حدّ و مرزهای اجتماعی چونان دیواری سترگ و گذرناپذیر به نظر می رسید. به دختران جوان از خانواده های متمکّن ساکنِِ شمال تهران دستور اکید داده شده بود که هرگز به آن سوی خیابان عباس آباد قدم نگذارند و آنان که اجازه می یافتند تا حدّ خیابان شاهرضا پایین بیایند کسانی بودند که عملاً به متنازل بودن اصل و نسب و یا فقدان تشخّص خانوادگی خود صحّه می نهادند. برای ساکنان جنوب شهر، پرسه زدن پشت ویترین مغازه ها در خیابانهای استانبول و لاله زار گریزگاهی بود که فرصت آن جز به ندرت دست نمی داد و عزیمت به آن سوی خیابان تخت جمشید نوعی تخطّیِ جنون آمیز از حدّ و مرزهای تثبیت شدة اجتماعی به شمار می آمد. برای کارمندان عالی رتبه ای که در وزارتخانه های نزدیک ارگ به کار اشتغال داشتند، رفت و آمد روزمرّه به محل کار سرشکستگی و خفّت به همراه داشت هر چند که احداث راههای پُرکشش شمال به جنوب این امکان را فراهم آورده بود تا این دسته از کارمندان بتوانند، به شتاب و بدون بیم از مخاطرة آمیزش بیش از حد با پلیدیهای عامّة مردم، به محلّ کار خود برسند تا سال 1362، هیچ بزرگراهی که اتّصال مغرب و مشرق شهر را برقرار کند وجود نداشت؛ امّا در مقابل، سه بزرگراه شمال شهر را به جنوب پیوند می داد و این نشانة اولویّت محور عمودی شهر بود. از میان همة مرزهای داخلی تهران، مرز خیابان شاهرضا- که بعدها خیابان انقلاب نام یافت- از بیشترین اعتبار برخوردار بود. این محورِ ارتباطی شرقی- غربی، از سراسر پایتخت، در فاصلة منطقة صنعتی کرج در مغرب و تپه ساران هزار دره در مشرق، می گذشت و مرزی نمادین و در عین حال واقعی میان توانگران و تهیدستان، میان علاقه مندان به مظاهر زندگی غرب و سنّت گرایان، و میان شهر بالا و شهر پایین بود. به موازات این محور یگانه، نزدیک به ده خیابان به سلسله مراتب کورسوس هونورومِ[2] اجتماعیِ یک فرد تهرانی عینیّت می بخشید- فردی که، از جنوب شهر، چشم تمنّا به توچال دوخته بود. خیابان های شوش، مولوی،   بوذر جمهری، سپه، شاه، شاهرضا، و تخت جمشید مرزهای انفصال بودند. بلوار الیزابت و خیابان عباس آباد در حکم «ترا اینکونییتا»[3] بود و خیابان فرشته، در باغستان های بالا در شمیران، در حکم «بهشت موعود». اینجا دیگر ما را با دنیایی جداگانه و سخت بیگانه سر و کار می افتاد.

انقلاب در این جا به تنگنا افتاده است

در سال 1357، نظام شهر تهران دیگر بر اساس الگویی عمودی که بر محور خیابان پهلوی شکل گرفته بود، عمل نمی کرد. پایتخت، در آن زمان، در مسافتی به درازای هشتاد کیلومتر، در کوهپایه های البرز کشیده شده بود. دور از کانون شهری، در سالهای دهة 1340- 1350، محلّه های حزن انگیز، بی نشان، بی درخت و بی سنّتِ اشغال شده از سوی مردم ولایاتی دیگر بود که به شمار صدها هزار رهسپار تهران می شدند تا بختِ ارتقای خود را بار دیگر در آن بیازمایند.[4] برخی در خانه هایی نُقلی سکنا می گزیدند و برخی دیگر رهسپار زاغه ها و آلونک های جنوب شهر می شدند. آنان که با آمدن به تهران بخشی از آرزوهای خود را برآورده می دیدند اکنون در جستجوی مفرّی بودند تا به مرکز شهر نزدیکتر شوند و شاید، بر اساس خطی البتّه افقی، جایی واقعی در آن بیابند. شک نیست که سالها وقت لازم بود تا آنان به این نعمت دست یابند و به بخش محوری شهر بپیوندند و، با گذر از مراحلی معیّن و دستیابی به یک ارتقای اجتماعی مؤثّر در جغرافیای شهری، به تهرانی واقعی مبدّل شوند. آنان، برای رسیدن به شمیران، مسیری جدید اختیار کردند که پیش از آن هرگز پیش بینی نشده بود و از قواعد سلطنتی در این باره پیروی نمی کرد. الگویی که تهران طی پنجاه سال بر آن انگاره ساخته شده بود به کسوت یک اسطوره در آمد و گودال میان اسطوره و واقعیّت چندان ژرف شد که توانست تمامی یک انقلاب را در خود جای دهد.

تظاهرات، برخوردها و پیکارهای خیابانی طی انقلاب 1357 ماهیّت اسطوره هایی این چنین را آشکار کرد. زمانی که بورژواهای توانگر، روشنفکران، و مردم فرودستِ ساکن جنوب شهر، به هنگام برگزاری تظاهرات، خود را شانه به شانه و در کنار یکدیگر بافتند، همه در آرزوی تحقّق عصر بی نشان شهر اسلامی بودند- در آرزوی زمانی که «جامعة قسط طلب و عدالتخواه مسلمان» به ضدّ سلطان سر به طغیان            برمی داشت و سرود برادری و انسان دوستیِ اسلامی سر می داد. در جریان تظاهرات، ارتش شاهنشاهی به ارائة تحلیل دقیق عقلانی طبقاتی از انقلاب اشتغال داشت و هنگامی که، بلافاصله پیش از تظاهرات بزرگ 19 و 20 آذر 1357، دست به محاصرة پایتخت زد، سربازان بر روی خطّی موضع گرفتند که دقیقاً با مرز اجتماعی- جغرافیایی، میان تهران توانگران در شمال و تهران طبقات متوسط و توده های تهیدست در جنوب، انطباق داشت. شاه و ارتش آمریکایی- شاهنشاهی از وقوع انقلاب بزرگ اجتماعی در بیم بودند، از جنبشی که کاملاً حول محور عمودیِ شهر متمرکز شده بود. آنان یکسره در اشتباه بودند و به هویّت واقعی رقبای خود پی نبرده بودند و به ناچار درصدد دفاع از رژیم شاهنشاهی در برابر دشمنی افسانه ای برآمدند. از میان انبوه مخالفان، کسی به جدّ به فتح محله های شمالی شهر  نمی اندیشید: حتی حمله به کاخ شاه در برنامة کار نبود. آنچه در این میان به واقع به داو نهاده شده بود نه محور شمالی تهران بود و نه برادریِ مذهبی؛ چیزی به مراتب بیش از اینها بود بی آن که ماهیّت آن به درستی شناخته شده باشد.

تهیدستان ساکن جنوب در صدد برنیامدند توانگران را از فراز قلة توچال به دره ها بیفکنند بلکه، به عکس، تظاهرات انبوه مردم در طول خیابان شاهرضا/ انقلاب، در راستای مرز اجتماعی میان دو بخش شهر جریان یافت. یورش به جانب شمال شهر به لحاظ تکنیکی- نظامی دشوار و حتّی ناممکن می نمود و دست یازیدن به آن از ناآشنایی با وضعیّت تهران سال 1357 حکایت داشت. روحانیان، که با وضعیّت تهران و ایران آشنایی داشتند، مرتکب چنین اشتباهی نشدند. آنان در صدد ایجاد برخوردی اجتماعی که بالمآل می توانست به زیان آنان تمام شود برنیامدند. تظاهرات بزرگ زمستان سال 1357، که از میدان امام حسین واقع در محلة کارگری مشرق تهران آغاز شده بود، با عبور از خیابان انقلاب به میدان آزادی، در مجاورت فرودگاه اصلی شهر، یعنی به جایی رسید که در آن بیست هزار سکونتگاه مدرن برای طبقات متوسط تهرانی در دست ساختمان بود. ابهام در انقلاب در این مسیرِ سرشار از نماد انعکاس یافت. ایرانِ پس از انقلاب وقف طبقة متوسط شد و دیری نگذشت که ابعاد تهران جدید یعنی تهرانِ محلّه های غربی و شرقی محور عمودی قدیم یعنی خیابان سابق پهلوی را از هر سو دربرگرفت و آن را آشکارا تحت الشعاع قرار داد.

شعایر جدید در جمهوری اسلامی به زندگی ساکنان تهران محتوایی نو بخشید. تهرانیان شهر را به تملّک خویشتن در آوردند. تظاهرات زمستان 1357 زمینة رهایی از سلطة روانی پاره ای از ممنوعیّتها و شکستن حدّ و مرزهای درونی را در جغرافیا و در تفکّر ساکنان تهران فراهم آورد تا آنجا که محرومان جامعه، از آن پس، مدت زمانی کوتاه و به نحوی نمادین شهر را در تملّک خود یافتند.

دستیابی مردم به اماکن شهری در 10 آبان 1357- زمانی که تودة خشمگین، به تحریک نیروهای پلیس شاهنشاهی که به مقتضای شرایط تاریخی به کار گرفته می شد، به تاراج و تخریب همة بانکها و سینماها و محلهای داد و ستد مشروبات الکلی و صفحات موسیقی هتل های مخصوص خارجیان و کاباره ها و وزارتخانه های واقع در مرکز شهر روی آوردند- ابعادی تازه به خود گرفت. ظرف چند ساعت همة مطالبات فروخورده، همة تمایلات سرکوب شده طی سال های متمادی بند از پای خود گشود و از هر سو سرریز کرد. اندک زمانی بعد، به هنگام بسته شدن بازار، هزاران فروشندة دوره گرد بساط خود را در پیاده روهای خیابانهای مرکزی شهر گسترانیدند.

حتّی در شمیران، در طول خیابان های پر درخت پارک شاهنشاهی که اندک زمانی بعد «پارک ملّت» نام گرفت، دهها دکّه پدید آمد که به فروش ساندویچ، کباب، و کوکاکولا و گاه حشیش به معتادان پرداختند. این هیپی آبادی واقعی و پیوندی سوررئالیستی میان انحطاط و سقوط شاهنشاهی و جشن و سروری انقلابی بود. مسئولان جدید شهر به شتاب به این نمایش لذّت جویانه پایان بخشیدند.

اشغال سفارتخانة آمریکا به دست «دانشجویان پیرو خطّ امام»، برای تفرّج در محلّه های مرکز جدید شهر، مجالی مناسب فراهم آورد- جایی که مردم جنوب شهر را هیچ گونه آشنایی با آن نبود. در مدّت زمانی که از یک سال تجاوز می کرد، کارکنان کارخانه ها، تعاونی ها، ادارات، محلّه ها، و یا کسان دیگری که وقتی آزاد و رایگان در اختیار داشتند به خیابان زیبای تخت جمشید کشیده شدند و در برابر «لانة جاسوسی» به تظاهرات پرداختند سپس، در حال خوردن لبو یا آشامیدن کوکاکولا، در خیابان مرکزی شهر به گشت و گذار مشغول شدند. این در واقع جشنی بود که طیّ آن دشمنی نامرئی، در عین حال، مورد نفرت و تحسین قرار می گرفت. برگزاری نمازهای جمعه در صحن دانشگاه تهران، آخرین بقایای تظاهرات توده ای و عمده ترین واقعة اجتماعی در زندگانی روزمرة مردم تهران به حساب می آمد.

هر هفته، بخشی از اهالی، همراه با اعضای خانوادة خود، مرکز شهر را به اشغال در می آوردند؛ در خیابانهایی که به این مناسبت از وسایط نقلیه خالی می شد قدم می زدند؛ و یا در خیابان های پردرخت دانشگاه تهران به گردش سرگرم می شدند. چه تلافی جویی بی سابقه و لذّت بخشی از سوی انبوه محرومان از سواد آموزی!

آشکارترین نشانة تخصیص جدید فضای شهر متکدّیانی هستند که چهارراه های محل کسب معمول خود را به قصد استقرار در خیابانهای شمالی شهر و حتی میدانهای واقع در پیرامون آن ترک می گویند و حوزة فعّالیّت خود را به سراسر گسترة جدید شهر توسعه می بخشند.

تهران کنونی بازشناخته نمی شود

تهران، بدین سان. به لحاظ منظر اجتماعی و شهری دستخوش دگرگونی و تغییر بوده است. فعّالیّت های شهرسازیِ پیش بینی شده طی سالهای دراز سرانجام به صورت نوسازی گودها و محلّه های واقع در جنوب بازار، اختتام کار ایجاد بزرگراهها و پایانه های اتوبوسرانی، و پاره ای از عملیّات ساختمانی به منظور ایجاد واحدهای مسکونیِ ارزان قیمت در میدان آذری صورت تحقق به خود گرفته است. امّا     ره آورد واقعی انقلاب برای تهران پیدایش سپس گسترشِ پرشتاب حومه های شهری بوده است.

در طول دهها کیلومتر، در امتداد جاده هایی که تهران را به ولایات متصل می کند، محلّه های جدید، بسیار دور از بازار و ارگ و محور قائم شهر بسط یافته است. در اینجا، به واقع، شهری جدید پدید می آید و سیر جدائیِ دقیق اجتماعی، که مشخصة ده سال پیش از اینِ شهر سه و نیم میلیون جمعیّتیِ تهران بوده، با متلاشی شدن فضا و وقوع ناگهانی انقلاب و در نتیجه بروز گسستگی در ارکان پاره ای از ممنوعیّت ها، از هم فرو می پاشد.

مرکز بازرگانی و اداری و تاریخیِ پایتخت، که بر اثر جابه جائیِ فعّالیّت های حیاتی به سوی شمال در خطر نابودی قرار داشت، اینک، با ایجادِ به اصطلاح «کرِملینی کوچک» به دلیل مسائل امنیّتی، مجلس دفاتر نخست وزیری و محل سکونت رئیس جمهور را در یک فضای محدود متمرکز ساخته و بار دیگر پویائی گذشتة خویش را بازیافته است. این محلّة تدافعی و استحکاماتی واقع در مجاورت کاخ سابق مرمر، که از ساکنان اولیة خود خالی شده، بر روی مراجعان و بازدید کنندگان همچنان مسدود مانده است. احداث مرکز سیاسیِ کنونی در قلب شهر قدیم، صعود سرسام آور محله هایی اداری را به سوی شمال، بناگاه، با وقفه مواجه ساخته است. وجود چنین محلّه هایی برای ساکنان جنوب شهر، به نوعی، فضای حیثیّتی به حساب می آید، به طوری که سازگاری مردم با آن به سهولت صورت می گیرد؛ زیرا این مرکز از فضای زیست و محیط فرهنگی اهالی ساکن جنوب شهر فاصلة چندانی ندارد. با این حال، مهاجرت به صفحات شمال شهر یکسره به مخاطره نیفتاده و تنها با وقفه مواجه بوده است تا جمعیّت های ساکن در جنوب شهر، قبل از پیشروی به سوی مراکز دور دست تر، بتوانند بر این فضاهای مرکزی سروری یابند سرانجام سراسر کانون مرکزی شهر، با اجرای ممنوعیّت آمد و شد وسائط نقلیة شخصی در صبح میان بازار و خیابان تخت طاووس (مطهّری)، اعتبار خود را از سر گرفته است. از این پس، همه   می باید در استفاده از وسایط حمل و نقل عمومی مردمی تر عمل کنند.

محله های زیبای مسکونی در شمال شهر عموماً از آسیب تهاجم توده ها مصون مانده است. اینجا و آنجا معدودی از ویلاهای پرتجمّل را به شخصیت های رژیم تازه، به مسئولان کمیته ها، و یا به برخی از خانواده های سابقاً آلونک نشین واگذار کرده اند؛ اما این روند تغییری واقعی در رفاه و آرامش ساکنان این واحة متجمّل رژیم گذشته پدید نیاورده است- واحه ای که بیش از پیش از بقیة شهر، که ظاهراً در اختیار «مستضعفین» قرار دارد، جدا می ماند. شمیران پناهگاهی رمز آمیز و رازدار و باب روز است که راحت و آسایش آن- جز به ندرت مثلاً زمانی که چند صد نفر از کسانی که در جماران واقع در منتهیٰ الیه شمال شهر، در دامنة کوه، حضور می یابند، بر هم نمی خورد. برای خانواده های مرفّه و متمکّنی که به زندگی در این محلّه های دلکش ادامه می دهند، به ظاهر، همه چیز تغییر یافته امّا هیچ چیز از بنیان دگرگون نشده است. اینان همچنان موقعیّت خود را در صف نخستِ سلسله مراتب اجتماعی محفوظ داشته اند.

امروزه هیچکس از چگونگی کارکرد این شهر هشت میلیونی، که نیمی از جمعیت آن ده سال پیش از این در آن سکونت نداشته است، مطّلع نیست. همه جا بناهایی به شتاب ساخته می شود؛ همه جا سایة بدگمانی نسبت به همسایه ای که شخص بر احوال او آگاه نیست وجود دارد. از این رو، مردم اغلب در خانه های خود پناه می جویند و هر کس با انزوای خانة خود خو می گیرد و با آن سر می کند و این با وضع کنونی زنان و هراس مقامات انقلابی همخوانی دارد. برای ادارة مناسبتر زندگانی روزمرّه، که در حول و حوش مسجدِ محل یا واحد مسکونی می گذرد، گاه نوعی همترازی و همسنگی در سطح محلّه سازمان یافته است. تهران به قطعات و کانونهای کوچک و محدود بی شماری تقسیم شده است که روابط  و مناسبات میان آنها اندک است.

حومه ها هنوز نه موفّق به احراز هویّت جمعی خود شده اند و نه به ایجاد محور افقی خود به سوی مرکز شهر توفیق یافته اند. هیچکس را به واقع با ساکنان جدید شهر تهران، با پناهندگان جنگ، با کارگران و کشاورزان و تهیدستان شهری چنان که باید آشنایی نیست؛ هیچکس اینان را چنان که باید به جا نمی آورد. شاید به مصلحت نزدیکتر باشد که، پیش از آن که بار دیگر غافلگیر شوند، برای اطّلاع از احوال آنها شتاب به خرج دهند. ده سالی است که طبقات متوسّط محور مرکزی شهر را دور می زنند و امروزه این حومه نشینانند که مجموعة شهری را به محاصرة خویش درآورده اند.

پیش از این ساکنان جنوب شهر نومیدانه به شمیران می نگریستند با این یقین که آنان را هرگز              به ساحت آن راهی نیست. امروزه، با آنکه توهّمات بی امان و رؤیاهای انقلابی بیش و کم فرو              می ریزد و درد و داغ و محرومیّت های بسیار جای آن را می گیرد، این امید و اعتقاد هنور برجاست که تحقّق رؤیاهای قدیم ممتنع نیست. شمیران، پشت به دیوارة کوهستان، کاملاً به محاصره درآمده است. ریشه کن کردن قطعیِ اسطوره ها محال است.

نکته هایی در تکمیل مقالة «گیلان و آتش»

با یاد استاد ایرج افشار که عمری در کتابخانه ها خون دل خورد و نکاتی مبهم و فراموش شده از تاریخ را به علاقه مندان ایران و جهان شناساند.

رضا نوزاد

پس از چاپ مقالة «گیلان و آتش» در ویژه نامة شستمین سالگرد گیلان ما، به مطالب جدیدی در رابطه با آتش سوزیهای گیلان برخوردم و لازم دانستم برای تکمیل آن مقاله به خوانندگان گرامی تقدیم کنم.

این مطالب از کتاب چاپ نشدة نهصد صفحه ای سرزمین یادگارهای بر باد رفته نوشتة شادروان ابراهیم خاوری (1308- 29 فروردین 1384)، که عمری به عنوان کتابدار و مدیر داخلی و سرپرست کتابخانة ملّی رشت با صداقت فعّالیّت داشت؛ شماره های روزنامه های اختر چاپ استانبول به مدیریّت محمدطاهر تبریزی؛ ادب (به سردبیری میرزا محمّدصادق امیری «ادیب الممالک فراهانی»)؛ و تربیت (با صاحب امتیازی محمّدحسین فروغی «ذکاءالملک») گردآوری و نقل شده است.

کتاب خطّی سرزمین یادگارهای بر باد رفته، به قلم شادروان ابراهیم خاوری، نگارش آبان 1352

ذیل لنگرود

در خارج دیوار غربی بقعة سید حسین کیا واقع در فشکالی محلّة لنگرود، که امروزه در حسینیّه واقع شده است، سنگ مرمری تیره رنگ به پهنای چهل و نه سانتیمتر و بلندی یک متر و بیست و شش سانتیمتر نصب است که شرح منظوم درباره آتش سوزی سال 1268 قمری لنگرود بر آن به خطّ نستعلیق حک شده و چنین است:

 ذیل رشت

محلة بازار چنانچه از نامش پیداست مرکز دکاکین و تجارتخانه ها و کاروانسراهای بزرگ و کوچک رشت است و در مرکز شهر قرار دارد. از جمله آثار تاریخی آن مسجد جامع رشت بوده که بر اثر حریق سال 1317 هجری قمری از میان رفت×

بازار رشت چندین بار طعمة حریقهای مهیب و دهشتناکی شد. از جمله به تاریخ شب سه شنبه هشتم ماه شوّال سنة 1302 هجری قمری آتش سوزی مهیبی که در حدود سه ساعت به صبح مانده اتفاق افتاد و تقریباً هزار و پانصد دکان و هیجده خانة معتبر و چهار مسجد سوخته شد. از اول بنای شهر رشت، به قول ناظران این حادثه، تا آن زمان، چنین آتش سوزی مهیبی واقع نشده بود. مادّه تاریخ سوختن بازار رشت را «جهنم شد رشت» قرار دادند که به حساب ابجد مساوی است با 1302 هجری قمری مطابق با 1264 شمسی. بار دیگر آتش سوزی بزرگ بازار رشت به سال 1278 شمسی برابر با سال 1317 هجری قمری اتفاق افتاد که، در این میان، مسجد جامع شهر رشت از بین رفت.

میرزا علی خان امین الدّوله، در سفرنامة مکة خود، به هنگامی که از سفر مکّه به سال 1317 هجری قمری مراجعت می نمود و به شهر رشت وارد شد، می نگارد: شب پنج شنبه یازدهم رجب 1317 هجری قمری مطابق با اوّل آذرماه 1278 شمسی، در حدود ساعت پنج بعد از غروب آفتاب، شعله های آتشی مشهود گردید که اطرافیان می گفتند که خارج از شهر واقع شده است، پس از تحقیق معلوم گشت که آتش از قیصریّة شریعتمدار به در آمد و در اندک مدّت بازار و کاروانسراها را فرا گرفت و بالنّتیجه مسجد جامع، که در جوار بازار قرار داشت، طعمة حریق شد.

اختر، شماره 4، سال یازدهم، سه شنبه 29 شوّال 1302/ 11 اوت 1885

به موجب کاغذهای تبریز، در شهر رشت ایران، که از سواحل دریای خزر است، روز هشتم همین ماه   شش ساعت به غروب مانده، حریقی واقع شده و تا سه ساعت از شب گذشته امتداد یافته، به قدر یک هزار و پانصد باب خانه و دکان و هفده باب کاروانسرا و پنج باب مسجد و یک باب کلیسا و سه حمّام سوخته، سه چهار نفر هم راه به در رو از میان حریق نیافته در آن آتش خانمانسوز جان نیز درباخته اند ولی هر چه مال التّجاره از قبیل ابریشم و غیره در کاروانسرا بوده، از جلو آتش به در برده اند. تاریخ این گونه حریق را در هیچیک از ممالک ایران یاد ندارد مگر استخر پارس که آن را اسکندر یونانی در هنگام غلبة دارا و استیلای ایران، به تشویق همخوابة خود، عمداً آتش زده و شهرِ بدان عظمت را پاک بسوخته، دود بدنامی آن تاکنون ژنگ فزای صفحة آیینة تاریخ اسکندری است.

اختر، شماره 10، سال یازدهم، سه شنبه 12 ذی الحجّه 1302/ 22 سپتامبر 1885

سواد عریضه[ای] است که مقرّب الخاقان حاجی میرزا حسن خان، قونسول جنرال سابق جدّه و شام و نایب سفارت کبرای اسلامبول، که چند روزی برای تبدیل هوا به بروسه2 رفته اند به جناب معتمدالسّلطان آقای میرزا جوادخان شارژدافِر دولت علیّة ایران زیدَمَجدُه العالی در خصوص وقوع حریق رشت الحق به طور مؤثّر و متأثّرانه نوشته اند، در نسخة قبل مجال درج نشد اینک مبادرت به طبع آن می رود:

بعدالالقاب، در این ده دوازده ساله اقامت و مدّت سیر و سیاحتم در ممالک محروسة عثمانیّه، پیوسته از هر گروهی، اعمّ از پیر و برنا و مُسلِم و ترسا، توصیف خوبی آب و هوا و تعریف نکوئی این ساحات فرح فزا را شنیده ولی بدبختانه به دیدنش نایل نمی گردیدم تا در این سفر که چند روزی آبشخورم      به فرخندگی و پیروزی بدین سامان مینونشان کشید (الحق انصاف توان داد که بی مانند است) شهری شهیر است و مُلکی بی نظیر، کشوری است خوش منظر و مدینه ای بهشت پیکر، هوایش خوش و فضایش دلکش، خاکش پاک و آبش خالی از هر عیب و آک،4 آتشش در تارک تاک است و آرشش با زیب طارمِ افلاک، نسیمش مُحیی عِظامِ رمیم5 است و شمیمش معالج ابدان سقیم، ازهارش مشکبیز است و اشجارش جواهر ریز، وَردش را دهان خندان است و ابرش دیده گریان.

عروس غنچه بدین زیور و تبسّمِ خوش          معاینه دل و دین می برد به وجهِ حَسَن

هزاران فصیحش در هر طرف لحن مدام دارند و نگاران ملیحش با شوق و شعف در صحن خرام، بالجمله این سامانِ مینونشان، همة ارکان اربعه و جهات سِتّه اش زایدالوصف خوب است و همه موافق مطلوب.

شهری است پر کرشمه و خوبان ز شش جهت          چیـزیم نیـست ورنـه خـریدار هـر ششم

خلاصه مر بنده را این نخستین سفر و اوّلین بار بود که روزی چندم از حوادث چرخ بلند خاطر مستمند بیاسود، هفته ای سه چهار عذار شاهد، خاطر از غبار سوانح روزگارِ غدّار مصون و مستور آمد و باطن و ظاهر این راحت خدای داده و فراغت فوق العاده، ممنون و مسرور، از هر زحمتی راحت جُستم و از هر مشغلتی فراغت، ولی از آنجا که:

فلک را عادت دیرینـه این است          که با آزادگان دایم به کین است

آسمان هماره خصم هنرمندان است و زمانه همیشه دشمن دانشوران، لِهذا تقاضای قدَر و قضا یک باره پشت پا بر بساطم زد و بِالمَّره کوکب نشاطم روی به انحطاط آورد؛ چندانکه خاطرم از سیر و سیاحت این مملکت خوش بود، امروز، به واسطة وصول خبر و ورود پیک بداختری، باطنم مشوّش است، و از ظهور صاعقة حُرقت رشت، نعلِ دلم در آتش. چگونگی این واقعة غم انگیز و تفصیل این سانحة الم انگیز اینکه عَلَی الصّباح که از نَوم به قعود و از غیب به شهود آمدم، با حالتی که مشام جانم از نشئة هوای فرح بخشای این کشور معطّر بود، و روان و توانم از هر گونه اندوه و کدری بر حذر، با خاطری خوش و خرّم و با حالتی به خرّمی توأم:

نشسته بودم و خاطر به خویشتن مشغول          در سـرای فرو بسـته از خـروج و دخول

به ناگاه گوشم آوای حلقة در شنفت و خادمَکَم باز آمد و گفت: شخصی مهیب است و مردی غریب. شارد6 از اسلامبول است و مترصّد اذن دخول. پیشش خواندم و نزد خویشش نشاندم. مردی با لَبس سفر بود و فوق العاده مغموم و مکدّر. از ملاقاتش در شگفت شدم و از مقالاتش علایم آیِفت7 دیدم. پرسیدمش: از کجایی و بدین سان آشفته و پریشان چرایی؟ گفت: اَلمِسافِرُ کَالمَجنون به ویژه اینکه امروز بدبخت ترین مردم جهانم و از حُرقت زدگانِ گیلان. از ابنای وطنش یافتم و گرفتار انواع مِحَن، شُکر مقدمش گفتم و به آستینِ کرَم غبارِ غم از خاطرش رُفتم. آنگاه پرده از چهرة بیان حوادث برگشود و نخستم این شعر تازی بسرود:

و کُنـّا بِاجتِماعِ کَالثـُّرَیّا          وَ صَیَّرنَا الزَّمانُ بَنـاتَ نَعش

گفتمش: پارسی گو گرچه تازی خوشترست.

دیدم سنگ سراچة دل به آب دیده بسفت و این بیتم عَلَی التّحریف در جواب گفت:

تنها نه من ز مسکن خود دربه در شدم          بر هر که بنگـری به همین درد مبتلاست

صورت واقعه جویا شدم. گفت: هشتمین شب شهر شوّال بود که نائرة این بلا اشتعال نمود× آتش از ساعت پنج شب به فزایش رنج و تعب بادی شد8 و بامدادان تا ساعت هشت، ساحت رشت چونان فضای دشت با خاک تیره یک سر و یکسان گشت. حریق زدگان، از آن بلای ناگهان، آب ضرر و خَسرَت از دیدة کَدِر و حسرتشان روان آمد و شورِ محشر عیان. تنور آذری بنای شعله وری نهاد و نایرة اخگر          به خشک و تر افتاد، تابشِ آتش هر جنبنده و جمادی را رماد9 و امداد باد خاک هر بنیادی را بر نهاد آب برنهاد. شعلة اخگر از حضیض ثَری سر به اوجِ ثریّا سودی و سواد شهر از دود آذر، در مدّ نظر تیره تر از شامِ حَبَش و زنگبار نمودی. تراکمِ غمام10 دودش حایلِ چرخ کبود بودی و کوچکتر شررش حارِقِ آتش نمرود. فرعون نار شرار بار پای ثبات و قرار چندان بفشرد که رونق بازار از دست بیضای موسای روز ببرد.

زمیـن گشت روشنـتر از آسمان          جهـانی خروشـان و آتش دمـان

چه آتش جهانسوز و  گیتی فـروز          کـزو  روشنـایی گـرفتـست روز

چندانکه ارکان حکومت و اعیان مملکت، هیئت ملّت و افراد رعیّت در اطفای آتش تلاش و چالش کردند، هر دم شعلة آذر بیشتر می شد و نایرة اخگر قویتر می گشت؛ اهالی را جریان سعی و کوشش مُطفیِ11 نایرة آتش نشد و سیلان آن همه اشک چشمِ تر، مُسکِت خشم آذر نگشت؛ هر لحظه شرار نار بالا می گرفت و هر ساعت زبانة آتش اعتلا؛ گویی قیامت موعود روی نمود و یا محشرِ جدید پدید آمد؛ خلقی هراسان شدند و شهری بی سامان؛ مرد و زن را نوای ناله و شیون در کوچه و برزن بنیان کنِ ارکان قلوب بودی و پیران کهن و اطفال ممتحن را صدای مویه و زاری و فریاد و فغانِ بی قراری زمامِ صبر از کف ایّوب ربودی. ولولة حُرقت زدگان طاقت فرسایِ قطر12 گیلان آمد و غلغلة خسارت دیدگان کدورت افزای سوامعِ ملکوتیان؛ فریاد سوختگان تاب و توان از خورد و کلانِ سامع و ناظر ببُرد و تابش آتشِ نقش و نگارش رفاه و آسایش از صحایف خواطر بستُرد؛ هر کسی را دست از کار فرو و هر نفسی را نفسها در گلو بماند؛ اسباب بقا مفقود شد و اوضاع فنا موجود گشت. حتّیٰ، از آنجایی که گفته اند اذا جاءَ القَدَر عَمَی البَصر، دست قضا در آن آتش فشانی ها پای چند تن ببست و حکم تقدیر پیکر تدبیرشان ناگزیر بِخَست؛ نه زبانة نار فرصت قرارشان داد و نه زمانة آتشبار مجال فرار.

نه دست آنکه با تابش ستیزند          نه پای آنکـه از آتش گـریزند

عاقبت شرار آذر خرمن هستیِ چندین نفر بسوخت و نایرة اخگر مشعل حیات جمعی برافروخت. در این آتش زدگی ها یک هزار و بیست و هشت دکان محروق نایرة آسیب گشت و سدّ طریقِ سرایت را13 دویست باب نیز تخریب. در آن برق لامع، هجده کاروانسرا و پنج جامع14 بسوخت و از شام تا بام، بنیان یک مدرسه و سه حمّام، عَلَی التَّمام برافروخت. از وقوع این حال اَسَف اشتمال، همه در دائرة حیرت سرگردان بودند و از مشاهدة این سانحه؛ انگشت افسوسشان بر دهان. باری از استماع این حادثه سینه ام پُرشرار آمد و از استنباط این واقعه آهم آتش بار؛ تصوّر حال سوختگان تنزُّه نهال بوستان از خاطرم ببرد و تفکّر احوال حُرقت زدگان رشت، صفای صحنِ گلگشت از صفحة خاطرم بستُرد؛ ظهور این فضای پُرمِحَن، سرور سیرِ فضای چمن از دلم بیرون کرد و اَخبار ملالت آثار طغیان نار دمار از روزگارم برآورد؛ چندانکه خاطرم از دیدن ساحت این شهر ممنون بود، صد چندان باطنم از شنیدن خبرِ حُرقت محزون گشت؛ جهان روشن در چشمم تیره و تار شد و آیینة ضمیرم محجوب ژنگ15 و غبار؛ شرارِ سینه ام برق افکنِ دودمانِ شهابِ ثاقب آمد و نایرة ضمیرم آتش زن خانمان لاهب؛ جسمم سقیم شد و جانم الیم؛ مرا بهترین سفر نمونه ای از سقر16 گشت و بالفِعل حَضَرم بدتر از سفر.

کنـون از این ملالتها چنانم          که از صد داستان حرفی ندانم

سبحان الله! پارچة آذری را این همه زیان و ضرر و شعله و شرری را بدین مایه شور و شر تواند بود؟             جز این که گوییم مشیّت خدا را چنین اقتضا بوده و پاک یزدانشان بدین گونه اراده فرموده چاره ای نیست. چه: اذا ارادَ شیئاً هَیَّأ اسبابَه17؛ سُبحانَ مَن تَحَیَّرَ فی رَأیِه عُقول18. راوی را گفتم: اگر چه صبحِ به این زودی بَرید19 خوش نویدی نبودی، ولی چون مرا میهمانی و بی گمانی گرامی تر از جان، لِهذا متمنّی چنانم که بر این خبر، با اینکه قولت معتبر است و عاری از بوک20 و مگر هر آینه شاهد و اثباتی دیگر داری عیان آری. فوراً دو نسخه از گرامی نامة اختر با یک دو نسخة دیگر که از روزنامه های ایران بود برآورد و ارائه نمود. پس از قرائت، بر مزایای ملالتم بیفزود. همین که مهمانِ محزونِ بیچاره و محروق از وطن آواره دید خاطرم از شنیدن این واقعه برآشفت، بی اختیارانه ام گفت: مرا تقریر این اخبار یکی از هزار است و اینان را تحریر آثار اندکی از بسیار.

تو ز حُرقت خبری می شنوی          دستی از دور بـر آتـش داری

استماع این خبر بیشتر آتشم بر تن زد و خولیای21 این کَدَر بر آتشم دامن. مُخبِر را گفتم عجب است حاویِ مضرّت اخبار بی شمار داری ولی حاکیِ مسرّت اظهاری نداری. آیا از طرف دولت قوی شوکت علیّه و امنای سلطنت سنیّه بذل توجّه و مکرمتی در رسم ترحّم و اعانت به عمل نیامد؟ گفت: چرا، تنها از جانب رأفتْ جوانب بندگان اعلاحضرت اقدسِ همایون بذلِ درم و صرف هِمَم در مراسمِ اعانت و شرایطِ عنایت مرعی و مرئی گردید و بس.

بگفتمش که چنین گوی ای خجسته مقال

از مفهوم کلامش معلومم شد که از طرف قرین الشّرف بندگان خسروِ صاحبقران خَلَّدالله مُلکَه وَ سُلطانَه مُدَّالزّمان، از روی رعیّت پروری و محضِ عدالت گستری، به عادت مألوف، عنانِ کرَم بر افراد اُمَم معطوف گشته، شمولِ توجّه شاهنشاه اسلامیان پناه و حصولِ تفضّلِ حضرت ظِلّ الله روحَنَا فِداه مُطفیِ آذر و آزارِ قضا شده و معالجِ داء22 درون و برونِ پیر و برنا؛ ترحّم خسروِ گیتی ستان مرهمِ دلهای ریش آمده و تفقّد شهریارِ دارا دربان جامعِ خاطرهای پریش؛ شاهنشاه بی همال را امر و فرمان برآن اشتمال داشته که وضیع و شریف، توانا و ضعیف را جیب آمال از نقود مراحم مالامال دارند و احدی را از این توجّه و رأفت محروم و مأیوس نگذارند. باری، در این واقعة الیم، تنها ذات اقدس همایونی را قلب سلیمِ رحیم و کف کریم بر عمیم نعیمِ آمده لکن دیگران، تا هنگام عزیمت مشارٌالیه، اظهار مرحمت و ابراز شفقتی نفرموده بوده اند آن هم بدیهی است در تهیّه و تدارک خواهند بود، از آنجایی که گفته اند:

بنی آدم  اعضـای  یکـدیگـرند         که در آفـرینش ز یک گوهرند

چو عضوی به درد آورد روزگار         دگـر عضـوها را نمـاند قـرار

ایفای شروط غیرت ملّی و ادای رسوم تعصّب جبلّی را چنین مقتضی دیدم که شطری اَند در طیّ سطری چند برای استرحام هموطنان و محض استعانة حریق زدگان بنگارم، باشد که قلوب هیئت و بطون ملّت را بر سر توجّه و ترحّم آرم. مرتجلاً قلمی برداشته و همّتی بر عرض ماجَریٰ گماشتم. اکنون خامه ام در کف است و خاطرم قرین اَسَف. با این تأثّر در تحیّرم که چگونه تشریح وقایع حال و به چه مضمون بیان این حادثة پرملال کنم، ولی با وجود حسّیّات وجدانیّة انسانیّت و با وصف مقتضیات مفترضة مدنیّت، عرض هر گونه عبارتی را از روایات زایده و شرح و بسط هر اشارتی را از حکایات بی فایده پنداشته اکتفا به عرض و اظهار و قناعت به اخطار و تذکارِ کیفیّت نموده نتایج مأموله و فواید مطلوبه را به همان حکومت وجدانِ انسانیّت حوالت و اَنظار قاطبة ملت را بر این مسئله جلب و دعوت می کنم.

مشـو تا تـوانی  ز  رحمـت بـری          که رحمت برندت چو رحمت بری

دریغ باشد که حریق زدگانِ سوخته جگر همچنان در شعلة آذر اندر باشند و بیچارگان آسیمه سر در نایرة اخگر وامانده و مضطر، و ما را بر بالینِ زر سر و بر فراز کرسی مقر آید؛ کی رواست که ما را از پرند و پرنیان و پَر بستر باشد و چگونه سزاست که محروقینِ دربدر را مقر راهگذر و بالش و بستر تودة خاکستر؛ ما در قصور عالیه با خاطری شادمان در خواب راحت باشیم و ایشان در قضیّة حالیه با حالتی پریشان در تاب حُرقت؛ ما قرین طرب باشیم و آنان همنشین تعب؛ چندانکه ما را ناز و نِعَم است ایشان را اندوه و غم. بالجمله کافّة اسباب راحت ما را موجود است و چونان که تمامی اوضاعِ نعمت آنان را مفقود.

حالا از مروّت اصحاب غیرت و از همّت ارباب حمیّت انصاف می خواهم و استعلام می کنم که آیا معنیِ عضویّت بشر با یکدیگر این و رسم مدنیّت را اقتضا چنین است؟

دیبا نتوان بافت از این پشم که رشتیم          ما را نتـوان گفت که از اهـل بهشـتیم

یا آنکه           بی پرده توان گفت حق اینست که زشتیم

هر یک از این دو مصرعِ آخر را که ذوق سلیم و سلیقة مستقیم آن جناب مقرون به صواب و ثواب داند و تصدیقش تواند چنان فرض فرمایند، خلاصه، در وقوع چنین ضرر و خسارت و حدوث این گونه کََدَر و مضرّت ها ملل سائره چه دستگیری و اعانت و مهربانی و مرحمتهای مالانهایت دربارة یکدیگر  می کنند که همه روزه در همه جا به رأی العین می بینیم و در روزنامه های دنیا نیز می خوانیم، دیگر حاجت به شهادت شهود و گواهان غیرمعدود نیست، همه بهتر از بنده اطّلاع و احاطه دارند. اگرچه کمترین در خصوص چگونگیِ ایصال وجوه اعانت به حریق زدگان بی سامان از خود رائی ننگاشته و اظهاری نداشته و آنفاً 23 تنها اکتفا به عرض کیفیّت و استحضار خواطرِ هیئت و استطلاع ملّت نموده ام و بدیهی است خود به وسائلِ معتمده به حُرقت زدگان گیلان و محنت رسیدگان آن سامان خواهند رسانید ولی اَحیاناً کسی رأی و سلیقة بنده را جویا شود عرض می کنم که بهترین نوع از انواع این است که در هر مملکتی از ممالک محروسة ایران، به مجرّد حصول آگاهی از این واقعة مولِمه، ارباب همّت انجمنی مرکّب از اصحاب غیرت تشکیل آرند و دفتر مرتّبی برای قید اسامیِ اعانت کنندگان معیّن و آدمِ امینی هم برای نگاهداری نقود مشخّص و قبوضِ مطبوعة مخصوصة مصَّدق به تصدیقِ هیئت انجمن برای بدل نقود مدفوعه به معاونین تهیّه کرده، هفته ای یک یا دو روز اوقات اَعَزِّ خود را به این کار مقدّس مصروف فرمایند و، بعد از آمادگیِ وجوه، به توسّط امینی از جانب هیئت مجلس نزد رئیس انجمنِ مخصوصی که البتّه برای نظارت حال و پرستاری احوالِ حُرقت زدگان رشت منعقد گشته ارسال دارند که به ارباب استحقاق ایصال و انفال24 آید و صورتی نیز از دفتری که حاوی اسامی اعانت کنندگان و مقدار اعانت ایشان است به روزنامه های ایران و غیره بدهند که چگونگی بر عموم مُبَرهَن و معلوم آید. شکّی نیست که غیرتمندانِ ملّت ساکنین ممالک دور و نزدیک در این امر خیر سهیم و شریک خواهند شد. بندة                به هیچ، زنده نیز، محض ملّت دوستی و وطن پرستی، با قلّت بضاعت و عدم استطاعت، مبلغ سی تومان به عنوان اعانت آماده کرده و به انجمنی که یقین دارم مخصوصاً برای اعانت حریق زدگان در هر مملکتی از ممالک محروسة ایران عموماً و در بلاد اجنبیّه و اسلامبول خصوصاً تا به حال منعقد شده و یا قریباً خواهد شد بندگی و اطاعت نمایم. امّا اصل خدمت و عمده محبت بنده به هیئت ملّت عبارت از این است که چگونگی این حادثه را مطابقاً لِواقع در صحایف اخبار بنگارم و حقیقت واقعه را بر ضمیرِ حمیّت تخمیرِ ارباب همّت معلوم و مُبَرهَن آرم، شاید از اظهار این امر ثواب مأجور و از استخبار نتایجِ حسنة آن مسرور گردم.

سعدی مگر از خرمنِ اقبـال بزرگان          یک خوشه ببخشند که ما تخم نکِشتیم

مهین سرور معارف سِیَرا، با همة پریشانیِ حواس به نگارش این عبارت خارج از استیناس و تقدیم این ذریعة تأثراشتمال بدان بهترین ودیعة خداوند بی همال با کمال استحسار25 مبادرت رفت، ولی پس از درخواست پوزش از سهو و لغزشی که در نگارش رفته، مخصوصاً استدعا و سپارش می کنم که هرگاه طبع و نشرش در نظر آن جناب مقرون به صلاح و صواب افتاد به ادارة اخترش ابلاغ والّا بسوزش در آتش بیفکن به آب

بیش از دو روز دیگر در اینجا زیست نخواهم نمود، زایدالوصفم در مراجعت عجله و شتاب است و مقصود حقیقی درک زیارت آن جناب و شوق مصاحبت احباب. این سخن کوتاه شد والله اعلم بالصواب.

اختر: از جناب مقرّب الخاقان حاجی میرزا حسن خان به مناسبت همین حسن نیّت و صدق طویّت، که ناشی از کمال ملّت دوستی و وطن پرستی است، به نام انسانیّت تشکّر نموده توفیق یابیِ ایشان را در این مقصود مقدّس، که از وظایف نخستینِ تمدّن و انسانیّت است، از خدای خواهانیم.

اختر، شمارة 19، سال چهاردهم، چهارشنبه 12 جمادی الاول 1305/ 25 ژانویه 1888

مکاتیب، رشت:

شخص معروفی از رشت می نویسد: همگنان را آگاهی هست که سه سال پیش از این، در رشت حریق سختی اتفاق افتاده نصفی بیش از شهر بسوخت ولی چندی نگذشته، در زیر سایة عدالت وایة اعلاحضرت اقدس شاهنشاه ایران، همه کس خانه و دکاکین سوختة خود را بهتر و پاکیزه تر از اوّل درست نموده شهر را رونق نخستین تا یک درجه حاصل آمد. حتّیٰ بیوه زنی، که از همه جهت یک باب دکان داشته مایملکش منحصر بدان یکی بود، او نیز مِلک خود را آباد کرده دوباره به کرایه داده، حال به قرار سابق از ملک خود استفاده می برد. اکنون، در تمامی رشت، مِلکی که از آسیب این حریق ویران مانده و موجب کسرِ شکوه شهر است تنها املاک خالصة دولتی است که تماماً خراب و ویران مانده، کسی را پروای آبادی آنها نیست که مشاهدة این حال موجب مزید تأسّف غیرتمندان ملّت و هواخواهان دولت است؛ چه، از این رو، علاوه بر اینکه در انظار خارجه از رونق شهر کاسته، همه ساله نیز مبالغ کلیّه خسارت به دولت وارد می آید. از قراری که استنباط می شود، سبب دوام این وضع ناگوار پاره ای تصوّرات مباشرِ خالصه جات دولتی است که می خواهد املاک مذکوره را به همان وضع خرابه نگاه بدارد تا از نظر دولت افتاده و عظم و قیمت آنها زایل گشته، پس از آن، وسیله ای پیدا کرده آنها را به قیمت نازلی به نام خود و بستگانش خریده، آنگاه موافق مقصود خود آباد کرده، به طور دلخواه استفاده نماید. خدایِ واحد دانا و شاهد است که مرا به جز دولت خواهی از نگارش این مطلب مقصودی در نظر نیست که اولیای دولت ابد مدّت از مقصود آن شخص که دولت امین تصور کرده و او درصدد خیانت است آگاهی حاصل آمده خزانة دولت را از این خسارت متصوّره نگاهداری نمایند و بلکه مباشرِ مومی الیه را حکم مؤکّد بدهند که املاک خالصه را نیز آباد نمایند.

اختر، شمارة 24، سال بیست و یکم، سه شنبه 4 رجب 1312/ 1 ژانويه 1895

حریق:

به موجب اطّلاعاتی که حاصل نمودیم، در سوم ماه جمادی الآخر در بندرانزلی حریق سختی به وقوع رسیده به قدر دویست باب دکان و کاروانسرا در طرفة العین سوخته مشتی خاکستر شده است.

خبرنگار اختر می نویسد که، در آن حریق هول انگیز، هرگاه هیئت سفارت فوق العاده، که برای ادای مراسم تعزیت به ریاست حضرت مستطاب اشرف والا امیرخان سردار عازم پِتِرسبُرگ بودند، در آنجا حضور نداشتند، هر آینه خسارت حریق خیلی بیش از این می شد. زیرا اوّل کسی که به محلّ حریق رسید همانا هیئت سفارت فوق العاده بود که تشویقات ایشان مؤثّر افتاده مردم در خاموش [اصل: خواموش] کردن آتش به کمال جانفشانی پیش آمده آن آتش سرکش را بی هیچ اسباب حریق که در هر مملکتی معمول است خاموش [در اصل: خواموش] کردند. خصوصاً جناب جلالت مآب احتشام السلطنه مستشار و نایب اوّل سفارت مشارٌالیها در این مورد آنچه لازمة انسانیّت بود به جا آورده خیلی زحمت در آن باب بر خود هموار نموده اند.

باری حریقی که پیشتر در رشت به وقوع رسید، هنوز دهشت آن در دلهاست که تا چه پایه مایة خراب آن شهر شد، حال آنکه آن وقت ها شنیدیم که اولیای دولت علیّة ایران تصوّر دارند که برای گرفتنِ جلوِ این گونه قضایا در آنجا هیئت اطفائیه تشکیل بدهند حتّیٰ یکی از مأمورین، که نامش در خاطر نیست، نیز از جانب حکومت سنیّه برای خریدن چند عدد تلمبه به شهر مسکو فرستاده شد امّا در ثانی خبری نشد که نتیجة آن مأموریّت به کجا منجر گشت.

ولی آنچه به نقد مایة امیدواری ست همانا وعدة حضرت مستطاب والا امیرخان سردار است که مردمِ                 آن صفحات را امیدوار ساخته اند که، پس از بازگشت، مراتب را به اولیای دولت معروض داشته از لزوم تشکیل یک هیئت اطفائیه در آن سامان، که خانه ها و دکاکین غالباً چوبین است، یادآوری کنند. معلوم است که به خواست خدای وعدشان را فراموش نفرموده معروضاتشان نیز در این باب در نزد اولیای دولت بی نتیجه نمی ماند.

ادب، نمره 1، سال دویم، سه شنبه 15 شعبان 1317 مطابق نوزدهم دسامبر 1899/ صفحه 6

حریق رشت در 11 رجب:

از قرار مکتوبی که خبرنگار گیلان به اداره فرستاده است، در شب یازدهم شهر رجب جَذوة26 آتشی از دکان قهوه چی، که در قیصریّة شریعتمدار مأویٰ داشته است، به چوب های بنای آنجا افتاده و به واسطة باد گرمی که در آن نواحی قوّة مشتعله را می افزاید، به فاصلة چهار ساعت، زبانة آتش طولان برکشیده و به سایر حُجَرات و اماکن متّصله از دکاکین و بیوتات و کاروانسرا و غیره سرایت کرده. از موقع مزبور تا یک ساعت از روز دوازدهم، که بامداد آن شب هولناک بوده است، مدّت حریق امتداد یافته تقریباً یک هزار و پانصد باب دکان و بیست و دو باب کاروانسرای تجارتی و سه باب حمّام و سه باب مسجد با مبالغ کلّی اجناس تاراجِ دستبرد فنا و دستخوشِ پنجة سوءالقضا گردیده معادل ده میلیون تومان، که مساوی بیست کرور ایران است، از این رهگذر به مردم آنجا خسارت رسیده است.

فعلاً قیمت مصالح ابنیه در آنجا دو مقابل بالا گرفته. سفال هایی که در آنجا در سطح بامها می چینند سابقاً هزاری چهار تومان بوده و قیمت چوب هزار ارش بیست و پنج تومان و اینک، به واسطة این حریق، قیمت سفال هشت تومان و قیمت چوب هشتاد تومان شده؛ بناءً علیهذا، خسارت آن بیچارگان از پنجاه میلیون علاوه خواهد بود.

ادب: این اتّفاق ناگوار به اندازه(ای) خواننده و شنونده را متأثّر و متألّم می نماید که قلم از نگارش             آن فرو مانده. عجبا که، در غالب سنین در هنگام زمستان و خزان، اهالی آن سامان از خوف آفت حریق           مطمئن نیستند چنانکه در سنة 1302 نظیر همین واقعه اتفاق افتاد و مرحوم میرزا سید باقرخان مدیرالاطباء رحمه الله علیه در تاریخ آن قضیة جانسوز شعری بسته بود که در سفر گیلان از خود آن مرحوم شنیدم:

پنج ساعت ز شب هشتمِ شوّال گذشت       کز شرارِ دل عشاق «جهنم شد رشت» (1302)

خوب است عجالتاً غیرتمندان آن حدود، به طور شرکت و کمپانیّه، اسباب و لوازم منع حریق و ادارة اطفائیه برقرار سازند که هم جان و مالشان ایمن باشد و هم از این قبیل دخل کلّی ببرند چنان که در اروپا و بلاد عثمانی از سالیان دراز تاکنون این شرکت برقرار بوده.

تربیت، نمرة صد و هشتاد و سیم، سال چهارم، پنج شنبه 26 ذی الحجه 1317 هجری/26 آوریل 1900، صفحة 1 و 2

جریدة شریفة  ألرّیاض: …جریدة فریدة الرّیاض، که عجالتاً از جراید علمیّه می باشد و در شهر لکهنو کرسی ایالت اود به زبان عربی و هندی به حِلیة طبع مُحَلّیٰ می گردد… و نویسندة بارعِ و کریم، نامِ نامیَش حاج ریاض الدّین احمد… با نمرة اوّلِ جریدة ریاض، ملاطفت نامه ای هم از مدیرِ روشن ضمیرِ آن به ادارة تربیت رسید. حاصلِ مضمون آن دلالت به امرِ خیر بود و یادآوری می نمود، که اگر در دارالخلافة طهران برای خسارت دیدگان حریق رشت مجلس جمع آوری وجه اعانه(ای) منعقد شود و این خبر منتشر گردد، مسلمانان هندوستان نیز از شیعه و سنّی مشارکت خواهند فرمود؛ چه آن تنافر و بیگانگی که پیش از این فریقَیْن داشتند به مواعظ و نصایحِ جراید و خطابه های خیرخواهان اسلام مرتفع شده و پایِ برادران به میان آمده است.

مضمون این رقیمه به چند وجه اسباب مسرّت بود: یکی آنکه حسّ مسلمانان در هر قُطر و منطقه بیدار شده و پاکیزه و لطیف گشته؛ هندوستانی به فکر گیلانی است و این عضو از ناخوشیِ آن عضو در حالت نگرانی؛ برادران از هم پرسش می نمایند و در اصلاح حال یکدیگر کوشش می کنند. کاش این کار عمومیّت به هم رساند و سود و صرفة این یگانگی و اتّحاد را همه کس بداند.

تربیت، نمرة سیصد و چهل و یکم، پنج شنبه 23 رمضان 1322 هجری، اول دسامبر 1904/ صفحه 7

دیگر از مطالب مکتوب آنکه جناب مستطاب آقا محمد حسین رئیس التّجار یزدی، که مقیم بادکوبه میباشند و سمت مستشاری و همراهیِ حاجی زین العابدین تقی یُف را دارد، در رشت تأسیسِ اساسِ چراغ برق می کند. علاوه بر این خدمت بزرگ عمومی، شهر را از حریق نگهداری می نماید.

تربیت: جناب مستطاب آقا محمد حسین رئیس التّجار یزدی دامَ مَجدُه بزرگ است، خدایش بزرگتر کند و، به جای حرف مفت زنهای بیکار، چند نفر کارکن مثل رئیس التّجار برای ما برساند بلکه چیزی شویم. وام دار شرح این قصه شدم، انشاءالله دین خود را ادا می کنم.