رازهای نهفته مار سُرخ
۲۱مهر۱۳۸۷ موضوع: رهآورد گيل نویسنده: admin
احمد محامد
توضیح شورای دبیران: در شمارههای ۱۶ پیاپی پائیز ۱۳۸۳ و ۲۶ بهار ۸۶ فصلنامه گیلان ما مطالبی دربارهِ زبان ایرلندی و گویش گیلکی و آمدن وایکینکها به گیلان نوشته شده بود. مطالبی که زیر عنوان «رازهای نهفته مار سرخ» ملاحظه خواهید فرمود به نظر میرسد درین رابطه قابل تعمق باشد. ضمناً توضیحاتی که برای اسامی «دربند» و «تمیش» در دائره المعارف و فرهنگ دهخدا داده شده جالب توجه است از خوانندگان ومحققین گرامی تقاضا میشود اگر اطلاعات و نظراتی درین زمینه دارند از ارسال آنها به دفتر فصلنامه گیلان ما دریغ نفرمایند.
کشف یکی از بزرگترین دیوارهای مرزی
تا جائی که امروز میدانیم این دیوار طویلتر از دیوار(۹۸) Antonine, Hadrian و ۱۰۰۰ سال قدیمیتر از دیوار بزرگ چین(۹۰) با ساختاری مستحکمتر از دیوار پکن و بزرگترین اثر تاریخی از نوع خود در اروپای مرکزی و چین و شاید طویلترین دیوار آجری و سنگی است که در دنیای کهن ساخته شده است. هنوز چند نفری ممکن است از آن با اطلاع باشند. این دیوار با نام «دیوار بزرگ گرگان» یا «مارسرخ» شناخته شده است. گروهی از باستان شناسان بین المللی روی این آثار باستانی مشغول کار هستند و این مقاله گزارشی از کارهای آنهاست.
دیوار «مار سرخ» حداقل به طول ۱۹۵ کیلومتر در شمال ایران قرار دارد واین نام را از آجرهای قرمزی که در ساختن آن بکار رفته دارد. در طول قسمت زیادی ازین دیوار مجرای آبی به عمق ۵ متر و گاهی بیشتر مشاهده میشود. شیب طولی این مجرا به گونهای طراحی و اجرا شده که آب به طور منظمدر تمام طول آن جریان مییابد و این نشانهای مهارت سازندگان دیوار است. در طول این بنای بزرگ بیش از ۳۰ قلعه وجود دارد .ابعاد مجموع این قلاع ۳۰ برابر دیوارHadrian است. هنوز این قلاع در مقایسه با تاسیسات نظامی ساحلی که به تازگی کشف شدهاند کوچک هستند. بعضی ازین قلعههای ساحلی ۱۰ برابر بزرگتر از بزرگترین قلعه دیوار است. «مار سرخ» از نقطه نظرهای مختلف بی نظیر و به صویت یک معماست.
چه کسی این خط دفاعی را در چنین مقیاس بزرگ با باریک بینیهای ویژهای ساخته است؟ در چه زمانی و به دلیلی ساخته شده؟ طول دیوار هنوز بدرستی مشخص نیست انتهای غربی آن به علت بالا آمدن سطح آب دریای خزر زیر آب مانده و انتهای شرقی آن در درون اراضی کوهستان البرز غیر مکشوف مانده است.
در سال ۱۹۹۹ میلادی یک گروه ایرانی این دیوار را کشف کردند. از سال ۲۰۰۵ میلادی این اکتشاف به صورت طرح مشترکی وسیله ایران و انگلیس انجام میگیرد و هدف طرح یافتن پاسخ برای سوالات: چه وقت؟ چه کسی؟ چرا؟ است. هیچ مأخذ و منبع اطلاعات تاریخی قدیمی برای مراجعه وجود ندارد. هیچ نوشتهای یا سکهای تاکنون درین ناحیه پیدا نشده است. پیدا کردن پاسخی برای سوالات نیاز به پژوهشهای بیشتری دارد.
تاریخ یابی این راز: زمان ساختن دیوار چه وقت بود؟ بسیاری فکر میکنند که دیوار به دستور اسکندر مقدونی که سال ۳۳۰ قبل از میلاد مسیح به این منطقه آمد و ۷ سال بعد از آن هم مرده بنا گردیده است. البته این دیوار بنام سد سکندر(۹۱) هم نامیده شده است. عدهای هم بر این نظرند که دیرتر و در قرن ۶ میلادی در زمان سلطنت خسرو پادشاه ایران (۵۳۱ - ۵۷۹ میلادی) این دیوار بنا گردیده است. طبق کارهای میدانی که در سال ۱۹۷۰ میلادی وسیله آقای محمد یوسف کیانی و بعدها وسیله دیگر محققان صورت گرفته زمان ساختن دیوار قرن اول و دوم قبل از میلاد تشخیص داده شده است. کدام درست است؟
سازندگان دیوار آگاهانه از تکنیکهای ساختمانی متناسب با شرایط زمان و مکان استفاده نمودهاند. چوب و سنگ کافی درین منطقه استپی به اندازه کافی وجود نداشت، ولی خاک آن برای ساختن دهها، صدها بلکه میلیونها قطعه آجر مناسب و مطلوب بود. آجرها یکدست چهارگوش با ضخامتی ۸ تا ۱۱ سانتیمتر و با قطر ۳۷ سانتی متر در غرب و ۴۰ سانتی متر در قسمت شرقی دیوار هستند.آجرهای زیادی حتی در مقیاس صنعتی تولید شده است. در سرتاسر مسیر دیوار کورههای آجرپزی در فواصل ۴۰ تا ۱۰۰ متر از هم پیدا شده است. به احتمال زیاد برای ساختن این بزرگترین دیوار دفاعی خاور نزدیک بیش از هزار کوره آجرپزی احداث گردیده است.
باقیمانده چوب سوخته درکورههای برای تشخیص تاریخ (کربن رادیو اکتیو) مورد استفاده قرار گرفته است. علاوه بر آن از روش(۲۹) SOL برای تاریخ یابی استفاده شد. در این روش امکان دارد که تاریخ قرار گرفتن مواد درمقابل تابش و حرارت کورهها مشخص شود.
با در دست بودن این امکانات و ذهنیات در ماه سپتامبر سال ۲۰۰۵ میلادی دور و اطراف دیوار بیشتر در ناحیه شرقی، در نقطه شناخته شدهای پای ارتفاعات البرز، جائی که در بازدیدهای اولیه کورهای دیده شده بود اقدام به کاوش گردید. کوره انتخابی برای کاوش بیشتر مناسب به نظر میرسید این کوره درست در ۱۳ - ۲۰ متری دیوار روی شیبی تند قرار داشت به طوری که یافتن جای پائی به هنگام کاوش روی شیب مشکل بود و اثری از بنا و سکونت در دوره بعد روی آن وجود نداشت. در نتیجه این اطمینان حاصل شد که محل مخصوص پخت آجرهائی بود که در ساختن دیوار بکار برده شده و احتمال استفاده از آن بعدها برای کاربردهای دیگر وجود نداشت. این کوره ساختاری مشابه با کورههای کشف شده در ۶۰ کیلومتری غربی دیوار داشت. این کورهها و دیگر کوره هائی که بعدها شناسائی شدند، طرحهای ساختمانی مشابه و منظم و مخصوصی داشتند که نشان میداد سازندگان آن از نظم ویژه و کارآمدی تبعیت مینمایند. رسوبات شسته شده قسمت پائین شیب تند به خوبی کوره را حفاظت میکرد. به نظر نمیرسید یازه طاق حداکثر با ارتفاع دو متر یک سازِ کار تکمیلی کوره باشد. دو طاق فروریخته فرصتی پیش آورد که درون آنها، بدون اینکه تخریبی در معماری اولیه صورت گیرد، بررسی هائی به عمل آید.به طور اتفاقی لایه تیرهای از زغال چوب در پائین آتشدان کوره دیده شد و مقصود حاصل گردید. در ماه اکتبر سال ۲۰۰۵ میلادی دکترJean - Luc Schwenninger و دکتر مرتضی فتاحی از دانشگاه آکسفورد و تهران نمونههای «OSL» در نقاط مختلف دیوار اصلی و دیوارهای کوتاهتر ناحیه غربی (تامیش) و کورههای آجرپزی پشت آنها که کارهای حفاری اکتشافی در آنها انجام گرفته، تهیه نمودند. گروه اکتشافی بی صبرانه منتظر نتایج آنها بودند که:
نمونهOSL و آزمونهای کربن رآکتیو به طور قاطعانه نشان دادند.
دیوارها در قرن پنجم میلادی و احتمالاً قرن ششم ساخته شدهاند.
هونهای سفید (۲): با بازنگریهای مکرر خیلی ساده میتوان پی برد که چرا «دیوار گرگان» درین تاریخ بنا شده است: یکی از قدرتمندترین امپراطوری جهان ساسانیان ایران درین منطقه قرار داشت. این امپراطوری بخشهای از مرکز ایران فعلی، کشور عراق، ارتفاعات قفقاز در شمال غرب و آسیای مرکزی و شبه قاره هند را از شرق در بر میگرفت. پادشاهان ایران مکرر به امپراطوری روم شرقی بیزانس لشکرکشی میکردند و گاهی هم ازین جبهه شمالی با دشمنانی به مقابله بر میخاستند. راه ساحلی دریای خزر از کوههای قفقاز در غرب با این دیوار و در شرق با کوهستان البرز احتمالاً به منظور جلوگیری از نفوذ هونهایHephthalits به ایران بسته شده بود.
Procopius تاریخ نگار قدیمی از چنگهای ایرانیها با مهاجمان شمالی در سده ۵ و ۶ میلادی شرح تصویر تهیه نموده بود. میدانیم فیروز پادشاه ایران پسر یزدگرد دوم در سال ۴۸۴ - ۴۵۹ هنگام لشکرکشی علیه هونها مکرر بین گرگان و گُنبد قابوس در اردوگاههای نظامی جنوب دیوار وقت گذرانده و احتمالاً در حملهای به سرزمینهای سفید جان خود را از دست داد. حفاظت از اراضی حاصلخیز دشت گرگان در مقابل مهاجمان شمالی احساس خوبی برای فیروز شاه و شاهان قبل و بعد از اوبود.
کشف بناهای متراکم: سوالات مهمی که هنوز بی جواب مانده است: آیا این دیوار به صورت خط مرز مقاومی قرنها عمل میکرد یا طرح مهندسی جاه طلبانهای بود که پس از مدت کوتاهی متروکه شد. در سال ۲۰۰۶ میلادی قلعه شماره ۴ در وسعتی حدود ۵/۵ هکتار برای بررسیهای باستانشناسی با اندازهگیریهای مغناطیسی انتخاب شد. تجهیزات خیلی دقیقRoger Ainslie سه بنا با طول ۲۲۸ متری در آن کشف کرد که موجب تعجب همه کاوشگران گردید. جزئیات بنا به وضوح قابل دیدن بود. طرح منظم اطاقهای انفرادی نشان میداد که بنا باید سربازخانه باشد. کاوش ادامه یافت.در جائی که اندازهگیریهای مغناطیسی به صورت اطاق نشان میداد، تودهای از آجرهای گِلی به عرض ۲۰/۱ متر انباشته روی هم تا ارتفاع ۳/۳ متر مشاهده گردید. در اصل بناها میبایست مرتفعتر باشند چون بناهای فرو ریخته در چنین وضعیتی به خوبی از تپههای طبیعی قابل تشخیص بودند. تصاویر ماهوارهای نشان میدهد که قلعه ۴ یک استثنا نیست. در طول دیوار قلعههای بزرگ فرو پاشیده هم وجود دارد که همه آنها مثل قلعه ۴ به صورت سربازخانه است.در کاوش هائی که طی سال ۲۰۰۶ و ۲۰۰۷ میلادی انجام گرفت تعدادی کوزه و استخوان از شیارهای قلعه ۴ بدست آمد. وجود قطعات شیشهای و فلزی حکایت ازین داشت که تا نیمه قرن ۷ میلادی هم قلعه مورد استفاده قرار میگرفت. هنوز خیلی زود است که گفته شود پس ازین تاریخ متروکه گردید. چون بعد از حمله بزرگ ایرانیها به تمدن بیزانس، احتمال حمله متقابل بیزانسیها و حمله اعراب اسلامی در سال ۶۳۶ میلادی زیاد بود. شواهد نشان میدهد که دیوار حداقل یک یا نزدیک دو قرن به صورت خط دفاعی مورد استفاده قرار داشت.
یک پادگان نظامی پرقدرت: چه تعداد نظامی در این خط دفاعی مستحکم مستقر بودند؟ اگر فرض کنیم که درین قلعهها نظامیان مشابه قلعهHadrian بطور متراکم سکونت داشتند. پادگان دیوار گرگان تا ۳۰ هزار نفر میتوانست جا داشته باشد. درنمونه هائی ازین اطاقها که در قلعههای دیوار گرگان از نظر ابعاد مورد بررسی قرار گرفت تعدادی حدود ۱۵ تا ۳۶ هزار سرباز جا میگرفتند.
حتی با کمترین برآورد هم این وضع در طول ۲۰۰ کیلومتر خط مرزی مورد نظر ما نشانگر وجود یک ارتش مجهز و قدرتمند در هزاران کیلومتر پیرامون مرزی یکی از بزرگترین امپراطوری جهان است.
چه تعداد نظامی میتوانستند درین اراضی ساحلی مستقر گردند؟ در سال ۲۰۰۷ بررسیهای ژئوفیزیک زیادی در سه شیار آزمایشی «قلعه خرابه» درون استحکاماتی به شکل مربع در وسعتی حدود یک کیلومتر مربع در فاصله کمی بیش از یک مایلی جنوب دیوار صورت گرفت. تجزیه و تحلیلهائی که توسطSeth Priestman روی کوزه آلات پیدا شده صورت گرفت حکایت ازین داشت که این استحکامات شاید در مراحل اولیه بنای دیوار در دوره کوتاهی اشغال بود. به نظر میرسید که خانههای کوچک آجری در امتداد جاده مرکزی قرار داشتند. کاوشهای درون یکی از خانهها و تجزیه و تحلیل مواد داخل آن نشان میداد که ساکنین آن روش تغذیه نسبتاً غنی، با مصرف ماهیهای دریای خزر که در فاصله ۴۵ کیلومتری آنها بود، داشتند. هنوز نشانه هائی به دست نیامده که ساکنان با تغذیه خوب این خانهها نظامیان یا آدمهای معمولی بودهاند. بهرحال طرحهای ساختمانی دفاعی منظم چهارگوش با محدودهای مسدود از داخل نشانی از ابتکار سازندگان دیوار بود یا پایه ریزی یک منطقه شهری که ناتمام ماند؟ آیا اردوگاهی برای پیاده نظام ارتش و یا خط دفاعی به هنگام جنگ بود یا مقر نظامیها و پناهگاهی بود که مورد استفاده نظامی هائی قرار میگرفت که ناگهان ساحل دریا را ترک میکردند به قلاع پناه میبردند؟
مطالعات ژئوفیزیک در قلعه ۱۶ نشان میدهد که کورههای تهیه آجر در پائین دیوار و نزدیک قلعه بخشی از طرح اولیه دیوار نبوده و این امکان وجود دارد که تعدادی قلاع یا همه آنها درمرحله بعد به منطقه دیوار افزوده شده باشند و گروهها در ابتدا در نقاطی مثل قلعه خرابه مستقر میگردیدند.
دیوار و فضای پیرامون آن
دیوار در فضا خالی قرار نگرفته است. وجود اراضی حاصلخیز و گسترده در خط ساحلی دریا شاید به تواند پاسخ این سؤال باشد که چرا پادگانهای نظامی ساخته شدهاند وچگونه ساکنان آن تغذیه میشدند. بنابراین نباید فقط با یک طرح دفاعی اشتباه شود. این یک طرح حفاظتی از اراضی کشاورزی و منابغ غنی طبیعی هم بود. برای درک بهتر کارهای امپراطوریهای بزرگ قدیمی بهتر است آثار تاریخی از هر دو نظر: نظامی و کارها عمومی مورد بررسی قرار گیرد. بنابراین کاوشهای «دیوار گرگان» در سه بخش مختلف انجام میگیرد. در سطح منطقهای برای تهیه نقشهای از همه نقاط دیوار و بافتهای شهری اطراف آن از عکسهای ماهوارهای استفاده شده است. ساختمانهای جداگانه نظیر قلعهها. بناهای محل سکونت و کورههای آجر و آثار دیگر مانده زیر خاک با بررسی ژئوفیزیک به نقشه کشیده شد و بالاخره برای کاوشهای بیشتر و شرح جزئیات برنامه گذاری گردید.
به این روال با استفاده از امکانات ماهوارهای از پیرامون دیوار در تمام طول آن عکس برداری شد و نقشه تهیه گردید. ظاهراً ساختن دیواری به طول ۱۹۵ کیلومتر«مار سرخ» کار و تلاش فراوانی طلب میکرد و انواع کارها هم چندان مشخص نبود. ولی وقتی که نوکنده، عمرانی و دیگر همکاران آنها سد بزرگی با مجاری آب در مسیر دیوار کشف کردند کم و بیش مشخص گردید که کار و تلاشی بیشتر از آنچه که تصور میرفت در منطقه صورت گرفته است. درین طرح ساختمانی عظیم، آب از رودخانه گرفته شده و به مجرائی در قسمت شمالی دیوار منحرف و در طول دیوار جاری گردیده است.
چون اراضی این منطقه نیمه خشک بود و آب کافی برای تهیه آجر و مصرف کارکنان و ساکنین به سهولت آماده و قابل دسترسی نبود. طرح عمران آبی هم تجربهای در اقدامات مربوط به احداث دیوار گرگان گردیده بود. آب وسیله تعداد حداقل ۵ مجرا (کانال) به شیارهائی در قسمت شمالی دیوار هدایت میشد این مجاری به شکل تاسیسات دفاعی بود و به صورت منابع آب برای ساختن دیوار هم مورد استفاده قرار گرفت.
کارهای میدانی سال ۲۰۰۷ مشخص نمود که آب از جای دورتری با یک مجرای بزرگ از شاخه جنوب شرقی «گرگان رود» گرفته میشد در پشت سد خاکی بزرگ و متراکمی بنام «سد کرکس» جمع میگردید و سپس از مجرائی در ناحیه شمالی از مسیری طولی دیوار جریان مییافت. این کانال به مجرای که در جنوب دیوار و موازی آن تا انتهای ادامه داشت در دسترس همه کورههای آجرپزی قرار میگرفت اگر چه نحوه آبگیری دقیق از دیگر مجاری آب چندان روشن نیست ولی در مجموع نشان میداد که آب مستقیماً از «گرگان رود» احتمالاً با انحراف آن در بستری از رسوبات رودخانه برداشته میشد. پادشاهان ساسانی نه تنها با ساختن این مجاری آب طرح جدیدی در منطقه آوردند و شکل تازهای به آن دادند، بلکه بین اراضی قدیمی «پارت»ها و سانیان با احداث این دیوار مانند چاقو بریدند. مجموعه این ابتکارات بویژه نهرهای پرآب، بعدها برای آبیاری اراضی و زراعتی وسیع منطقه «تخمک» مورد استفاده قرار گرفت. به نظر میرسد «دیوار گرگان» حداقل یک بار با مسیر آبی برای مسکونی هائی که نیاز به آب داشتند قطع گردیده است. بنابراین چیزی برای بیان این که هنگام ساختن دیوار گرگان منطقه از سکنه خالی شده وجود ندارد. بررسیهائی که توسطSeth Priestman روی ظروف سفالی انجام گرفته نشان میدهد که اراضی قابل ملاحظهای از استپهای شمال دیوار که از چندین قرن پیش مردم در آن بطور متراکمی زندگی میکردند، خیلی پیش از ساختن «دیوار» متروکه بود. لذا میتوان چنین نتیجهگیری کرد که برای ساختن «مارسرخ» اراضی بایر مورد استفاده قرار گرفته است. تایید این نظر نیاز به پژوهشها و انجام آزمایشهای بیشتری دارد.
جستجوی دیوار زیرآب:
مار سرخ طویل و پرکارترین دیوار دفاعی ایرانیان با ساز و کارهای تکمیلی و جنبی کوچکی است. دالان زمینی بین کوهستان قفقاز و ساحل غربی دریای خزر با تعدادی دیوار بسته شده است. که مشهورترین آنها«دربند» (۹۳) داغستان جدید (روسیه) است. دیگر دیوار نزدیکتر به «مار سرخ» دیوار معاصر تامیش (۹۴) است که در امتداد گوشه جنوب شرقی دریای خزر تا درون سلسله جبال البرز امتداد دارد.
دریای خزر بزرگترین دریاچه درون قارهای جهان است. آب آن با رودهای ورودی به آن تامین میشود. ارتفاع سطح آب این دریاچه طی قرنها، بیشتر از سطح آب اقیانوسها در نوسان بود. در سال ۲۰۰۶ میلادی حفاری اکتشافی چاهک آزمایشی، در کوره آجرپزی ساسانیان صورت گرفت.
اگر چه این کوره اکنون در ۷ کیلومتری بیرون از دریا قرار دارد ولی انباشته از صدفهای دریائی است. آزمایشهای زمان سنجی رادیوآکتیو نشان داد که این کوره در قرن ۱۴ و۱۵ میلادی زیر آب قرار داشت. بنابراین وقتی که دیوار ساخته میشد یعنی حدود ۱۰۰۰ سال پیش، سطح آب دریای خزر چندین متر پائینتر از امروز بود. حالیه «دیوار در بند» درمنطقهای است که کراراً تحت تأثیر طغیانهای دریای خزر قرار میگیرد. بر اساس گزارش یک جهانگرد انگلیسیCharles Edward Yate ، از قرن نوزدهم «مارسرخ» چنین وضعی داشت. تنها دیواری که مدتها بعد توسط «باستان شناسان زیر آب» کشف گردید «دیوار تمیشه است. این دیوار در سال ۲۰۰۷ به اهتمام حسین توفیقیان باستان شناس آثار تابستانی زیر آب و با همکاری گروهی تعدادی از کارشناسان انگلیسی و ایرانی با کاوش در درون آبهای کدر خلیج گرگان پیدا شد. عمق آب حدود کمتر از دو متر، آب کدر با رنگی سبز تا زرد وش که شفافیت آن به حدود ۳۰ سانتیمتر هم نمیرسید. تعدادی از جمله باستانشناسJulian Janson Van Runsburg با احساس و لَمس و تماس با آنها کار میکردند. با استفاده از تصاویر ماهوارهای و آشنائی قایق را نان محلی با منطقه و با بررسیهای عمیقتر، امکان دارد در آینده اطلاعات بیشتر و دقیقتری بدست آید. بستر دریا در بعضی نقاط بطور انبوهی پوشیده از آجرهای پراکنده دوران ساسانیان بود که کاملاً زیر پای کاوش گران حس میشد. نقشه هائی که از تراکم زیاد آجرها، نه در یک امتداد، بلکه از همه جهات تهیه شده، نشان میداد که در زیر آب چیزهایی غیر از ادامه دیوار هم وجود دارد. با کارهای بیشتر ممکن است مشخص شود چه بناهای تاریخی دیگری را دریای پنهان نگهداشته است. احتمالاً یک قلعه ساسانیان یا شاید بندر گاهی را؟
یک ابر قدرت باستانی:
طرح کاوش دیوار گرگان یا «مارسرخ» در چالش با نظریه جهانی
«اروپا - مرکزی»(۹۵) است. زمانی که امپراطوری روم غربی فرو پاشید، امپراطوری روم شرقی «بیزانس» هم زیر فشارهای خارجی قرار داشت، امپراطوری ساسانی ایران با ساختن این دیوار حفاظتی و پادگانهای نظامی، تاسیساتی با بزرگترین مقیاس قابل مقایسه در غرب به جمع آوری نیروی انسانی پرداخت. به نظر میرسد ایرانیها از نظر توانائی نظامی و تجارب تشکیلاتی، فنی - مهندسی آبادانی و آبی با رقیبان رومی قدیم رقابت یا چیزی بیش از آن داشتند. برای تهیه تصویر روشنتری از ابر قدرت باستانی در اوج و اعتلای قدرت، این باستان شناسائی شروع میشود.
مأخذ:
Current World archaeology
27DIGSF DISCOVERIES FROM AROUND THE WORLD NO.
27Seerets of the Red snake” - The great Wall of Iran revealed no . ” March 8002 WWW archaeolog. co. uk/februavy
۳ نظر برای “رازهای نهفته مار سُرخ”
پاسخ خود را بنویسید
گیلان ما
فصلنامه سیاسی - ادبی- فرهنگی
موسس: شادروان حاج علی فائق / تاسیس ۱۳۲۸
صاحب امتیاز و مدیر مسئول: دکتر محمد علی فائق ايميل :
mfaegh AT yahoo.com
سردبیر: فریدون نوزاد
شورای دبیران: احمد اداره چی گیلانی، مهران برزگر ماچیانی، افشین پرتو، مصطفی فرض پور ماچیانی، دکتر عبد الکریم گلشنی، احمد محامد، دکتر غلامحسین مهدیزاده
نشانی:
ایران، گیلان، رشت، خیابان امام خمینی، مقابل بانک رفاه کارگران، کوچه فائق، شماره ۲۱۵، طبقه سوم
تلفکس: ۳۲۳۱۱۸۲-۰۱۳۱ صندوق پستی: ۱۶۷۷
اشتراک سالیانه داخل ایران با هزینه پست: ۴۵۰۰۰ ریال
اشتراک سالیانه خارج با هزینه پست: ۲۵ دلار
نشانی بانکی: ایران، گیلان، رشت، بانک تجارت (شعبه پورسینا)، شماره حساب جاری ۵۵۲۵۵، کد ۸۱۱۰ به نام دکتر محمد علی فائق
معصومی راد
مهر ۲۸م، ۱۳۸۷ در زمان ۲:۳۹ ق.ظ
سلام مطلب بسیار شگفت انگیزی بود .من یک مستندسازم می خواستم از شما در خواست کنم اگر منابع اطلاعاتی بیشتری دارید به بنده معرفی کنید .سپاسگذار می شم چون همچنین موضوعی قابلیت طرح در ابعاد بسیار وسیعی را دارد .
روزگارتون خوش .
admin
مهر ۲۸م، ۱۳۸۷ در زمان ۹:۰۵ ق.ظ
جناب معصومی راد لطفاً با ما تماس بگیرید.
نشانی: ایران، گیلان، رشت، خیابان امام خمینی، مقابل بانک رفاه کارگران، کوچه فائق، شماره ۲۱۵، طبقه سوم
//
تلفکس: ۳۲۳۱۱۸۲-۰۱۳۱ صندوق پستی: ۱۶۷۷
ali ahmadi
اسفند ۷م، ۱۳۸۷ در زمان ۸:۳۳ ق.ظ
که ایران زمین شهر من یاد باد همیشه بر و بومش آباد باد
با درود و سلام ، خواهش می کنم هر مطلبی در وصف بزرگی ایران زمین دارید به اطلاع همه برسانید چرا که بسیاری از نفوس سعی در از بین بردن عظمت ایران زمین دارند. من به عنوان عضوی کوچک از خانواده بزرگ شما، صمیمانه متشکرم.