روزنامه «جنگل» در ادوار سه گانه سبز و سفید و سرخ با متن کامل شماره اول دوره سوم
۸تیر۱۳۸۸ موضوع: گيلان ما نویسنده: admin
روبرت واهانیان
مقدمه:
مدت زمان کوتاهی، پس از انتشار شمارة ۲۵ فصلنامة «گیلان ما»، شامل سلسله روزنامههای دورةدوم «جنگل»، (به صورت ضمیمه در انتهای فصلنامه) استاد فریدون نوزاد فتوکپی ای از اولین شمارة دورةسوم «جنگل»، را، جهت آماده سازی و چاپ در شمارههای بعدی فصلنامه در اختیار اینجانب قرار دادند. باعرض پوزش از ایشان و جمع «مهرورزان گیل» به خاطر تأخیر در انجام وظیفه، بالاخره فرصت لازم بهدست آمد و برگی به اوراق چاپی «جنگل» همیشه ماندگار اضافه گردید.
روزنامه «جنگل»، ارگان رسمی «جنبش جنگل» و ناشر افکار «جنگلیها» (۱)، در سه دوره زمانی جدااز هم، همچنین در شرایط و فضای سیاسی داخلی و خارجی کاملاً متفاوت از یکدیگر، چاپ و منتشر شدهاست. تعداد روزنامههای منتشر شده در دوره اول، ۳۱ شماره (۲)، دوره دوم چهار شماره (۳) و در دورة سوم،به احتمال قریب به یقین، فقط چهار شماره بوده است. با این حساب، تعداد کل شمارههای «جنگل»احتمالاً بیش از ۳۹ شماره نبوده است.
«جنگل»، در دورههای اول و دوم انتشار، با عبارت «نگاهبان حقوق ایرانیان و منوّر افکار اسلامیان»،در سر لوحه روزنامه و در دوره سوم، با عبارت «ناشر افکار کمیته انقلاب سرخ و ارگان حکومت جمهوریشوروی ایران» منتشر شده است. طول مدّت انتشار ۳۱ شماره «جنگل»، در دوره اول انتشار، یازده ماه ونیم، چهار شماره دوره دوم، پنج ماه و سه روز، و بالاخره طول مدت انتشار ۴ شمارة دورة سوم، فقط هجدهروز بوده است.
تاریخ انتشار اولین شماره روزنامة «جنگل»، یکشنبه ۱۹ شعبان ۱۳۳۵ هجری قمری، (برابر با ۲۰خرداد ۱۲۹۶ هجری شمسی و دهم ژوئن ۱۹۱۷ میلادی) است. بنابراین، چنانچه روز اول شوال ۱۳۳۳هجری قمری، (برابر با ۲۰ مرداد ۱۲۹۴ هجری شمسی و ۱۲ اوت ۱۹۱۵ میلادی)، روز ورود میرزا کوچکخان و همراهان، به جنگل تولم (۴) را، مبدأ «جنبش جنگل» قرار دهیم، اوّلین شماره «روزنامه جنگل»،دقیقاً یک سال و ده ماه، پس از آغاز عملیات انقلابی «جنگلی»ها منتشر شده است.
این روزنامه، در طول حیات پرتلاطم مطبوعاتیاش، با دو دورة فترت، روبهرو گردیده است. طولدوران فترت اول «جنگل»؛ (بین دوره اول و دوم انتشار)، دو ماه و هشت روز، و طول مدت دومین دورهفترت روزنامه (بین دوره دوم و سوم)، نسبتاً طولانی، یعنی ۱۷ ماه و ۲۴ روز بوده است(۵).
اینک در ادامه خلاصه مطالبی که از نظر خوانندگان گذشت، ابتدا مشخصات تقویمی شمارة اوّل دورةسوم «جنگل» را از نظر گذرانده و به دنبال آن به بررسی مختصر مطالب عمدة سه شمارة آخر «جنگل» بهکمک چند روایت مستند، خواهیم پرداخت.
همچنانکه در مقدّمه اشاره گردید، صرفاً فتوکپی ای چهار صفحهای از شمارة اول دوره سوم «جنگل»در اختیار نگارنده است. این شماره، پنجشنبه ۱۴ شوال ۱۳۳۸ هجری قمری، (برابر با ۱۰ تیر ۱۲۹۹هجری شمسی، اول ژوئیه ۱۹۲۰ میلادی) منتشر شده است. گفتنی است در «تاریخ جنگل» محمد عیگیلک، در قسمت تصاویر انتهای کتاب، تصویری از روزنامة «جنگل» شمارة اول سال چهارم، (دورة سوم)چاپ شده است(۶)، ولی در متن کتاب هیچ گونه اشارهای به مطالب روزنامه نگردیده است. ولی همیقیکیان و هم محمد علی گیلک، در یادداشتهای خود، به تاریخ انتشار و خلاصهای از سرمقالهها ومطالب مهم، شمارههای ۲ و ۳ و ۴ «جنگل»، اشاره نمودهاند، که این امر حاکی از وجود حدّاقل سه شمارهدیگر «روزنامه جنگل»، در سوّمین دورة انتشار، و قبل از تعطیلی همیشگی روزنامه است. با توجه به نکاتفوق، ترتیب و تاریخ انتشار چهار شمارة دوره سوم «جنگل» در طول حیات ۱۸ روزه، به شرح زیر است:
«جنگل» ـ شماره ۱ ـ پنجشنبه ۱۴ شوال ۱۳۳۸ برابر با (۱۰ تیر ۱۲۹۹ ـ اول ژوئیه ۱۹۲۰)
«جنگل» ـ شماره ۲ ـ دوشنبه ۱۸ شوال ۱۳۳۸ برابر با (۱۴ تیر ۱۲۹۹ ـ ۵ ژوئیه ۱۹۲۰)
«جنگل» ـ شماره ۳ ـ یکشنبه ۲۴ شوال ۱۳۳۸ برابر با (۲۰ تیر ۱۲۹۹ ـ ۱۱ ژوئیه ۱۹۲۰)
«جنگل» ـ شماره ۴ ـ دوشنبه ۳ ذیقعده ۱۳۳۸ برابر با (۲۸ تیر ۱۲۹۹ ـ ۱۹ ژوئیه ۱۹۲۰)
گفتنی است، چه قبل و چه بعد از حیات ۱۸ روزة روزنامه «جنگل»، در آخرین دورة انتشار، تحولاتفراوان و بعضاً نگران کنندهای، در اوضاع و احوال سیاسی کشورمان رخ داده است، که مهمترین آنها، ورودقهرآمیز نیروهای سرخ شوروی به ایران، از طریق بندر انزلی، در صبحگاه ۲۸ اردیبهشت ۱۲۹۹ هجریشمسی است(۷). در واکنش به این نقطه عطف مهم تاریخی، «جنبش جنگل» به رهبری میرزا کوچکخان، از یک طرف، مقامات و مسئولان محلی دولتی و نمایندگان نیروهای انگلیس مستقر در شمال ایراناز طرف دیگر، هر کدام جهتگیری متفاوتی اتخاذ کردند، که در منابع و مآخذ تاریخ معاصر کشورمان، بهویژه تواریخ مربوط به «جنبش جنگل» مفصلاً به آنها اشاره گردیده و در دسترس همگان است. بنابراین بادوری جستن از مطالب تکراری به خلاصهای از رخدادهای محلی، متعاقب پیاده شدن نیروهای سرخشوروی در انزلی میپردازیم.
سه شنبه ۲۸ اردیبهشت ۱۲۹۹ هجری شمسی
ناوگان سرخ شوروی، به فرماندهی راسکولنیکف، با بمباران انزلی، نیروهای نظامی خود را در خاکایران پیاده کرد.(۸) میرزا احمدخان اشتری، نماینده محلی دولت ایران، همان روز، پس از عزیمت به انزلیو ملاقات با فرماندهان شوروی، در مراجعت به رشت، بهنام میرزا کوچک خان، اعلامیهای منتشر کرد و درآن، از قول میرزا کوچک خان، به اهالی گیلان اطمینان داد که، علی رغم اوضاع جدید پیش آمده،«جنگلیها» کماکان در فکر رفاه و آسایش مردم گیلان خواهند بود(۹). گفتنی است، راسکولنیکف درجلسه ملاقات با میرزا احمدخان اشتری، ضمن توجیه اقدام خصمانه خود، وی را فریب داده و اطمینان دادکه نیروهای شوروی، بلافاصله پس از تحویل گرفتن کشتیهای متعلق به ژنرال دنیکین، که در تصرفانگلیسیها بود، خاک ایران را ترک خواهند گفت.
راسکولنیکف پس ازاین اقدامات اولیه، بلافاصله تماسهای خود با میرزا کوچک خان را آغاز کرد. اوپس از گفتگوی مختصر با فرستاده میرزا، ترتیب ملاقات بسیار مهم و تعیین کنندهای، با میرزا کوچکخان را، تدارک دید.
پنجشنبه ۶ خرداد ۱۲۹۹ هجری شمسی
این ملاقات مهم، به روایت مورزاکف، در نهمین روز ورود نیروهای شوروی به ایران(۱۰)، در بندر انزلی،بین میرزا کوچک خان و همراهانش از یک طرف و راسکولنیکف و اورژونیکیدزه، به نمایندگی نیروهایسرخ شوروی از طرف دیگر، در عرشه ناو جنگلی «کورسک» تحقق یافت.
جمعه ۱۴ خرداد ۱۲۹۹ هجری شمسی
میرزا کوچک خان با استقبال پرشکوه مردم، وارد رشت شد و در تظاهرات مفصلی، در سبزهمیدانرشت، سخنرانی کرد.
یکشنبه ۱۶ خرداد ۱۲۹۹ هجری شمسی
میرزا کوچک خان، همراه نمایندگان سیاسی تازه وارد شوروی و عده کثیری از جمعیت شهر، دو روزبعد از ورود به رشت، بر سر مقبره و محل اعدام دکتر حشمت(۱۱)، حضور یافتند. پس از زیارت مقبره، میرزاکوچک خان و همراهان، در بالکن «عمارت کارگزاری»، مشرف به قرق کارگزاری رشت، مستقر شدند.سپس میرزا کوچک خان با ذکر «هوالحق» به ایراد خطابه تاریخی «فریاد ملت مظلوم ایران از حلقومفدائیان جنگل گیلان» پرداخت و طی آن، به نام «جمعیت انقلاب سرخ ایران» اصول سلطنت را در ایرانملغی و تأسیس «جمهوری شوروی ایران» را، رسماً اعلام کرد.
سه شنبه ۱۸ خرداد ۱۲۹۹ هجری شمسی
چهار روز پس از ورود به رشت، و دو روز پس از اعلام جمهوری، میرزا کوچک خان طی اعلامیهای،کابینه خود را به مردم معرفی کرد. کمیسرهای ملی دولت انقلابی کوچک خان، به غیر از یک نفر، همهگیلانی بودند و خود وی سمت وزارت جنگ و سر کمیسری کابینة انقلابی را به عهده داشت(۱۲).
سه شنبه ۲۵ خرداد ۱۲۹۹ هجری شمسی
طی یک درگیری خونین، قزاقخانه رشت سقوط کرد و گاردهای سرخ شوروی، قزاقهای ایرانی را خلعسلاح کردند. یک روز قبل، میرزا کوچک خان به آنان پیشنهاد کرده بود، که بدون مقاومت تسلیمشوند.(۱۳)
پنجشنبه ۳ تیر ۱۲۹۹ هجری شمسی
وثوق الدوله از ریاست وزرایی کنارهگیری کرد. این امر در هجدهمین روز اعلام حکومت،«جمهوریشوروی ایران» توسط میرزا کوچک خان در رشت، اتفاق افتاد.
پنجشنبه ۱۰ تیر ۱۲۹۹ ـ (۱۴ شوال ۱۳۳۸ هجری قمری و اول ژوئیه ۱۹۲۰)
اولین شمارة دورة سوم «جنگل»، در بیست و ششمین روز ورود میرزا کوچک خان به رشت، منتشرگردید. دقیقاً یک هفته قبل از انتشار این شماره، وثوق الدوله در تهران از سمت ریاست وزرایی استعفا دادهبود.
شنبه ۱۲ تیر ۱۲۹۹ هجری شمسی
مشیرالدوله رئیس الوزرای جدید، کابینه خود را به حضور احمدشاه قاجار معرفی کرد.
دوشنبه ۱۴ تیر ۱۲۹۹ هجری شمسی
دومین شمارة سومین دورة «جنگل»، در رشت منتشر شد(۱۴). این شماره، چهار روز پیش از خروجمیرزا از رشت چاپ و منتشر گردید. در این شماره، از مصاحبة فیروز میرزا نصرت الدوله، وزیر امور خارجهکابینه وثوق الدوله، بهخاطر مصاحبهاش با نماینده خبرگزاری رویترز در لندن، به شدت انتقاد شده است.
جمعه ۱۸ تیر ۱۲۹۹ هجری شمسی
میرزا کوچک خان، رئیس «کمیته انقلاب سرخ و دولت جمهوری شوروی ایران»، بدون مشورت باهمکاران روسی خود، از رشت رفت و در فومنات مستقر گردید. بنابراین دوران سرکمیسری وی از ۱۶خرداد، روز اعلام جمهوری، تا ۱۸ تیرماه، روز کنارهگیری از این سمت، بیش از ۳۳ روز نبوده است(۱۵).گفتنی است اولین شمارة دورة سوم «جنگل»، هشت روز قبل از کنارهگیری میرزا و عزیمت به فومنات،منتشر گردیده است.
یکشنبه ۲۰ تیر ۱۲۹۹ هجری شمسی
سومین شمارة «جنگل»، دو روز پس از خروج میرزا کوچک خان از رشت، و رفتن به طرف فومنات، دررشت منتشر شد.(۱۶۹ در این شماره، مقالة مهمی تحت عنوان «سقوط کابینة تهران» درج گردیده است.
دوشنبه ۲۸ تیر ۱۲۹۹ هجری شمسی
چهارمین شمارة «جنگل» (۱۷) و احتمالاً آخرین شمارة دورة سوم روزنامه، ده روز پس از کنارهگیریمیرزا کوچک خان، منتشر گردید. بدین ترتیب، سومین دورة انتشار روزنامة «جنگل»، ناشر افکار«کمیتةانقلاب سرخ و ارگان حکومت جمهوری شوروی ایران»، پس از انتشار چهار شماره، برای همیشهتعطیل شد.
یقیکیان میگوید:
پس از رفتن میرزا کوچک خان و همکارانش از شهر، روزنامة «جنگل» ارگان رسمی «دولت جمهوریشوروی ایران» تعطیل شد و روزنامة «انقلاب سرخ»، ارگان ادارة سیاسی ارتش سرخ ایران، مدتی منتشرنشد، ولی شمارة معمولی روزنامه «کامونیست»، در تاریخ چهارشنبه، هجدهم ذیقعده ۱۳۳۸ مطابق با ۴اوت ۱۹۲۰ و ۱۳ مرداد ۱۲۹۹ هجری شمسی، در رشت منتشر شد(۱۸).
همچنان که فوقاً اشاره شد، شمارة اول سومین دورة «جنگل» پنجشنبه ۱۰ تیر ۱۲۹۹ هجریشمسی، یعنی ۱۸ روز قبل از کنارهگیری میرزا، در چهار صفحه، هر صفحه دارای سه ستون عمودی، بهسردبیری اسماعیل دهقان، در رشت منتشر شده است.
در سر مقالة این شماره تحت عنوان،«حیات جدید جنگل»، ابتدا شرحی مفصل از مشکلات سر راه«جنبش جنگل»، در دوران ۱۶ ماهه فترت (۱۹)، به قلم سردبیر، در ستون اول و دوم چاپ، و ضمن طلباستعانت از خدای قادر متعال، اظهار امیدواری شده است که «جنبش جنگل» این بار، تحت لوای «انقلابسرخ»، در مبارزة خود علیه، شاه و درباریان و استعمارگران انگلیس، پیروز گردد.
در سومین ستون صفحه اول با ذکر «هوالحق»، متن کامل بیانیه تاریخی «فریاد ملت مظلوم ایران ازحلقوم فدائیان جنگل» که روز ۱۶ خرداد ۱۲۹۹، توسط میرزا کوچک خان، در قرق کارگزاری رشت، قرائتشد، چاپ گردیده است.
در ستون سوم صفحة سوم، آگهی ترکیب کابینة «جمهوری شوروی ایران» به سرکمیسری میرزاکوچک خان، و در ادامه طی اعلانی، خطاب به عموم اهالی، جزئیات خلع سلاح قزاقخانة رشت، چاپ شدهاست. در صفحة آخر روزنامه نیز، قطعه شعری حماسی، سرودة اسماعیل دهقان، سردبیر روزنامه، چاپشده است. گفتنی است این شعر سالها بعد، در دیوان اشعار مرحوم دهقان، با دستکاری در آن، چاپ شدهاست.
در خاتمه لازم میداند به استحضار خوانندگان «فصلنامه گیلان ما» برساند، هدف نگارنده از مقالةفوق، صرفاً معرفی سلسله روزنامههای «جنگل»، در طول سومین دورة انتشار آن بوده است، روزنامهایکه حتی در پایتخت، طرفداران فراوانی داشت(۲۰). به همین دلیل، نگارنده حتی الامکان سعی نمود،صرفاً به نقاط عطف تاریخی «جنبش جنگل» و اشاره به برخی از وقایع تاریخی، مقارن با انتشار سومین وآخرین دورة روزنامه «جنگل»، بسنده کند و حواس خوانندة محترم را با ذکر مطالب تکراری و غیر ضروری،از موضوع محوری مقاله، منحرف نگرداند.
پی نوشتها:
۱ ـ میلاد زخم ـ خسرو شاکری ـ ترجمة شهریارخواجیان ـ نشر اختران ـ چاپ اول ۱۳۸۶ تهران ـفصل ۵
خسرو شاکری به نقل از و. واساکنی، یکارمنی ساکن ایران، که جنگلیها را از نزدیکمیشناخت، تحلیلهایی مفصل ارائه میدهد کهخواندنی است. دربارة این شخصیت ارمنی کهاحتمالاً یکی از همکاران گریگور یقیکیان در«حزب هنچاک» بوده است، در صفحة ۱۸ مقدمةکتاب برزویه دهگان، با حروف اختصاری و. و.،نام برده است.
۲ ـ سلسله روزنامههای جنگل ـ انتشارات مولی
۳ ـ فصلنامة «گیلان ما» ـ دکتر محمد علی فائق ـشماره پیاپی ۲۵ ـ زمستان ۱۳۸۵ ـ مطالبضمیمة انتهای فصلنامه
۴ ـ نگاه کنید به:
فصلنامة «گنجینة اسناد» ـ شمارة ۵۵ ـ ازانتشارات سازمان اسناد و کتابخانة ملی جمهوریاسلامی ایران ـ «جنبش جنگل» در تقویم ص۶۰
۵ ـ اسماعیل دهقان، در سر مقالة شمارة اولدورة سوم، تحت عنوان «حیات جدید جنگل» ازدورة فترت ۱۶ ماهه نام برده است. نگارنده بعیدنمیداند، تعداد روزنامههای دورة دوم «جنگل»،بیش از ۴ شماره بوده باشد.
۶ ـ تاریخ انقلاب جنگل ـ محمد علی گیلک ـنشر گیلکان ـ چاپ اول ۱۳۷۱ ـ ص ۵۸۴/
۷ ـ علاوه بر «شوروی و جنبش جنگل» ـگریگور یقیکیان ـ به کوشش برزویه دهگان نگاهکنید به:
بلشویکها و نهضت جنگل ـ مویسیپرسیتس ـ ترجمة حمید احمدی ـ نشرشیرازه ـ چاپ اول ـ پاییز ۱۳۷۹ و میلاد زخمـ خسرو شاکری
۸ ـ برگهای جنگل ـ ایرج افشار ـ نشر وپژوهش فرزان روز ـ چاپ اول ۱۳۷۸ تهران ـصص ۱۹۱ تا ۲۰۱
۹ ـ فصلنامة «گیلان ما» ـ دکتر محمد علی فائق ـشمارة پیاپی ۹ ـ زمستان ۱۳۸۱ ـ ص ۹۶/
۱۰ ـ نگاه کنید به:
بلشویکها و نهضت جنگل ـ مویسیپرسیتس ـ ص ۳۱، روز ورود میرزا کوچک خان بهبندر انزلی،
۲۷ میمطابق با ۹ رمضان و ۶ خرداد، به روایتمویسی پرسیتس، به نقل از یادداشتهایمورزاکف است. در مورد مورزاکف نگاه کنید به:یقیکیان ص ۱۰۱ و ۱۶۸/
۱۱ ـ برای تاریخ دقیق اعدام دکتر حشمت نگاهکنید به:
ماهنامة «گیله وا» ـ محمد تقی پوراحمدجکتاجی ـ شمارة ۵۷ ـ چاپ رشت - ص ۳۵
۱۲ ـ «شوروی و جنبش جنگل» ـ گریگوریقیکیان ـ بکوشش برزویه دهگان ـ ص ۹۱
۱۳ ـ همانجا ـ ص ۱۰۱/
۱۴ ـ «تاریخ انقلاب جنگل» ـ محمد علی گیلکـ نشر گیلکان ـ چاپ اول ۱۳۷۱ ـ ص ۳۰۹/
۱۵ ـ فصلنامة «گنجینة اسناد» ـ شمارة ۵۵ ـ«جنبش جنگل» در تقویم ـ ص ۶۰
۱۶ ـ نگاه کنید به: یقیکیان ص ۱۳۰ و محمدعلی گیلک ص ۳۱۰
۱۷ ـ محمد علی گیلک ـ ص ۳۱۲/
۱۸ ـ یقیکیان ـ ص ۱۶۲/
۱۹ ـ طول دوران فترت با مراجعه به تقویم هفدهماه و چهار روز است.
۲۰ ـ «خاطرات و تألمات» ـ تهران ۱۳۶۷ ـ ص۱۰۸/ دکتر محمد مصدق به یاد میآورد کهسیاستمداران اپوزسیون، چون خودش، نیز برایاعمال فشار بر دولت اعلامیههای خود را در«جنگل» منتشر میکردند.
گیلان ما
فصلنامه سیاسی - ادبی- فرهنگی
موسس: شادروان حاج علی فائق / تاسیس ۱۳۲۸
صاحب امتیاز و مدیر مسئول: دکتر محمد علی فائق ايميل :
mfaegh AT yahoo.com
سردبیر: فریدون نوزاد
شورای دبیران: احمد اداره چی گیلانی، مهران برزگر ماچیانی، افشین پرتو، مصطفی فرض پور ماچیانی، دکتر عبد الکریم گلشنی، احمد محامد، دکتر غلامحسین مهدیزاده
نشانی:
ایران، گیلان، رشت، خیابان امام خمینی، مقابل بانک رفاه کارگران، کوچه فائق، شماره ۲۱۵، طبقه سوم
تلفکس: ۳۲۳۱۱۸۲-۰۱۳۱ صندوق پستی: ۱۶۷۷
اشتراک سالیانه داخل ایران با هزینه پست: ۴۵۰۰۰ ریال
اشتراک سالیانه خارج با هزینه پست: ۲۵ دلار
نشانی بانکی: ایران، گیلان، رشت، بانک تجارت (شعبه پورسینا)، شماره حساب جاری ۵۵۲۵۵، کد ۸۱۱۰ به نام دکتر محمد علی فائق
پاسخ خود را بنویسید