دربارة خودمان و تاریخچه مدیریت وزارتخانههایایران از یکصد سال گذشته تا کنون
۸تیر۱۳۸۸ موضوع: گيلان ما نویسنده: admin
محمد حسن اصغرنیا
عضو هیات مدیره مجمع استانداران جمهوری اسلامی ایران
به بهانه سیامین سالگرد انقلاب اسلامی قلمم را پس از مدّتها برداشتم تا چیزی بنویسمدیدمبحمداللّه سوژهها فراوانند ولی مجال اندک است و حوصله خوانندگان کاهش یافته و بازار تحقیق کساداست و همگان عجله دارند که هر چه زودتر به نتیجه برسند و قضاوت کنند.
باید اقرار کنم که ما در زمینه تاریخ نگاری عقب افتاده هستیم و هر گروهی تاریخ را به سود خودمینویسد و مصادره به مطلوب میکند و میراث خواران در همه صحنه هخا و میادین نه تنها کم نشدهاندبلکه در حال افزایش هستند و از این جهت خودکفا هستیم و…
نوشتن تایخ معاصر سختتر است و همه اهل نظرند از هر صنف و جناح و قبیلهای برخی معتقدندتاریخ یکی از منابع معرفت انسانهاست.
بعضی میگویند تاریخ علمی است که رخ دادهای پیشین را میکاود. ملّتی که از تاریخ گذشتهخودآگاهی نداشته باشد، ناگزیر اشتباهات گذشته را تکرار خواهد نمود حرفهای ما دربارة مردمانی است کهاهل ایران زمیناند. با ویژگیهای مثال زدنی، از قومیّتهای گوناگون و عشایر مختلف و فرهنگ و آداب وسنن، خلق و خوی و عواطفی خاصّ فلات ایران.
ایرانی نرمتر از موم و تیزتر از شمشیر است.
اگر نیم نگاهی از یکصد سال پیش تاکنون داشته باشیم دولت ده وزارتخانه تاسیس کرده است:
۱ ـ وزارت جنگ ۲ ـ وزارت داخله ۳ ـ وزارت خارجه ۴ ـ وزارت مالیه ۵ ـ وزارت علوم معارف ۶ ـ وزارتعدلیه ۷ ـ وزارت تجارت ۸ ـ وزارت صنایع ۹ ـ وزارت فلاحت ۱۰ ـ وزارت در بخانه
البته قصد ندارم توضیح واضحات بدهم، ایرانی زیرک تاریخ است با اشارهای مطلب را دنبال میکند وسره را از ناسره تشخیص میدهد. در حدّ امکان سعی میکنم خلاصهای از اهداف اوّلیه وزارتخانهها را ازنگاه دیروزیها بنگارم و انتظاری که از امروزیهاست بنویسم با توشه و توان مختصری که دارم و مددی کهشما در تکمیل نوشتارم خواهید فرمود. میخواهم نگاهی از درون داشته باشم و انگیزههای کارمندان وکارکنان را بازبینی کنم همانطور که معتقدم امروز محتاج بازشناسی انقلاب ایران بانگاهی از درونهستیم. نه خوش بینانه و نه بدبینانه، بلکه واقع بینانه تا بحث تاریخ در کلاس جامعه گیراتر شود و مایهعبرت و تفکّر و تعقّل و تکلّم صاحب منصبان گردد.
الف ـ منصب و مواجب و القاب.
در ازای خدمت دولت، نوکر را به مرور ایّام و به موجب حسن اقدام به اختلاف درجه و رتبه ممتاز نمایدو در هر مقامی به اندازه متنعّم و سرافراز گرداند. مواجب مقدم بر القاب و مناصب است، چه هر یک ازحواشی و خدمتکاران را وظیفه و مستمّری مقرّر است، لیکن به هر کس در ازای هر خدمت القاب و منصبنتوان داد و باز القاب بر مناصب مقدّم.
چه مکاسب بالطبع مشتمل بر القاب است، لیکن مناصب موقوف بر خدمت کافی و زحمت وافی است.
مواجب اجرت تن است و مناصب قیمت جان.
اگر معنی جهاد و شان مناصب محفوظ ماند به ده نفر دفع صد توان کرد. این خود بر خرد میزان عیاناست.
ب ـ حدود نوکران (کارمندان و کارگزاران دولت)
اول شرط نوکری علم است و عمل که بر نادان تکلیف جهل است و ناآزموده را ارتکاب خطا، سهل.
لهذا باید نوکر مسئول از بد و شباب به کسب آداب پرداخته، نخست مقدّمات و اطلاّاعات کلیّه راآموخته، سپس اگر اهل نظام است، علوم نظامی و اگر اهل قلم است فنون انشاء و اصول قوانین را تحصیلنماید و باز چندی تابع استاد تجربه آموزد تا شایسته خدمت و بایسته نعمت گردد. پیداست که از نادانموظّف و از سرهنگ مزلّف (زل فدار) چه خدمت آید. آن را قوّت و دلیل و برهان به مشت خواهد بود و ایندر میان مبارزه آخر دشمن را پشت خواهد نمود.
با علم و عمل جزوه اخلاق نوکر، نیز محلّ اعتنا و قابل رعایت است که از دزد عالم و فاسق عامل،چشم صداقت و امانت نتوان داشت. مختصری آگاهی از وزارتخانههای دهگانه آن فروز و بیست و چندگانه امروز ضروریست.
وزارت درب خانه:
سلطنت امری است معظّم، تا مبنا بر اصول منظّم نباشد، رفاهیّت ملّت و آسودگی دولت به حصولنخواهد پیوست. اوقات ملوکانه عزیزتر از آنست که مصروف امور معاشیه گردد. اصول مهام دولت کهسلطنت را بذل همّت در آن سزاوارتر است، ترویج دین خیرالمرسلین و تربیت مسلمین و حفظ امنیت واقامه معدلت است بر وفق قانون شرع و قواعد عرف به تشکیل ادارات و سختی و مداراست.
از برای انتظام دستگاه سلطنت و آسودگی خاطر پادشاه وزارت درب خانه مقرّر است. که بر هر رشته ازمهمات معاشیه رئیس بگمارد و ترتیبی که موجب فراغت بال و آسایش خیال شخص سلطنت تواند بودپیش آورد.
اجزای درب خانه باید رتبة خود را نیکو دانسته به مشاغل خویش دل خوش باشند. در مداخله بهادارات دولتی رغبت نداشته، ترّقی خود را درخدمات خلوت بدانند به حسن ادب و لطف ب ممتاز باشند، ازسرمایه صداقت و پیرایه امانت بهرهمند بوده، لیلاً و نهاراً به خدمات خود قیام نموده از غامّی و سعایت،تقاعد واجب شمارند.
رعایت حسب و نسب، تربیت و ادب در محارم واجبتر است که ایشان نمونه اخلاق و آینه اطوارسلاطیناند. خوی ایشان دلالت بر خوی سلطان کند. اگر احیاناً از ایشان ناشایستی صادر شود، خلقپندارند که آن پسند شهریار است. غالباً بر مطالب و حالات مواظبت کنند و انتشار اخبار دهند و مفاسد بیشمار بر سوء رفتار ایشان مترتب گردد.
نباید گردش در سرای سلطنت جزو مشاغل باشد که جماعتی به مجرّد استجازه ورود از تقرّب لافزنند و آن را دستاویز تعدّی واجحاف کنند و گاهی طمع در اثاثه حکّام نمایند که در حضور ذکر خیریکردهاند و گاهی منّت بر متصدّیان مهّام عفند که فلات شبهه را از خاطر مبارک بیرون آوردهاند.
وزارت علوم و معارف
دولت را در انجام مهامّ عامّه به رجال حاجت نامه است که حوائج جمهور و غوامض امور بی عاملانعادل و مدیران کامل برآورده نشود و حلّ مشکلات جز به رای معضلات گشای از قوّه به فصل نیاید.
هر شخص را پایه ایست و هر کس را مایهای، که قلم در دست محارب عاطل و تیغ در دست محاسب،باطل است، غزارا شجاعت باید و عطارا سخاوت. در استعداد هر کس نگریستند و او را به فراخور سرمایهفطرت پیرایه تربیت بخشیدند و بذر لیاقت اشخاص را در زمین عمل و منیّت تجربه پرورش دهند تا گلفضایل از خار ذایل ممتاز آید و هر تنی بر حسب پایه سرفراز گردد.
دهقان کامل و باغبان عامل داند که تاز و اید غضبان را از گریبان اشجار دور نکنند، زمین را شیار نزنندو مایه خارج در آن داخل نکنند، الوان ثمار حاصل نشود و بهره بسیار واصل نگردد.
بر اولیای دولت لازم و منحتم است که تازه نهالان باغستان ملک را هم از کودکی که آیینه ضمیر آدمیروشن است و صور ادب به وجد احسن در آن منقّش میافتد در بوستان تربیت پرورش دهند تا به فرصتلیاقت هر کس را معلوم کرده باشند، در وقت حاجت به مشاغل مناسب بگمارند و نتیجه سعی خویشبردارند و این خدمت به عهده وزارت علوم و معارف محوّل است به دو شعبه منقسم: یکی از برای ایقانعقیده و دیگری از برای تعلیم فنون و صنایع پسندیده.
وزارت داخله:
از برای حفظ امنیّت و انتظام مملکت، دولت باید در هر محلّی به فراخور وسعت و اهمیّت آنجا اجرایحکومتی مقرّر دارد که ناظر بر ادارات دولتی بوده، احکام را مجری نایند و از حال رعیّت مطلّع بوده حافظمصالح دولت باشند .اجرای مذکور بر حسب تکلیف مختلفند و از برای سهولت مذاکرات و اتحاد اداراتشعب مختلفه که مشغول این خدمت هستند در تحت ریاست وزارت داخله میباشند.
خوبست مملکت را یا به نسبت مالیات یا به نسبت جمعیّت تقسیم کنند و ملاحظه مشرب و زبان رامرعی دارند. به هر حال صلاح مملکت را ملحوظ دارند.
به مصلحت حکّام را ممالک ایران: خراسان، استراباد، مازندران، گیلان، آذربایجان، خمسه،کردستان، عربستان، عراق فارس و کرمان است.
بعضی شهرها و توابع آنها امروز حکومتی علیحدّه دارند، چون قزوین، شاهرود، قم، کاشان، همدان،بروجرد، دامغان، سمنان، بندرات و امثال اینها تهران و توابع آن، معلوم است در تحت حکومت مخصوصاست.
لازمة پیشرفت کار، قدرت است و چون اجزای نظمیه در زندگی خلق همه جا همراهند باید موقعشناس، مجرّب، متدیّن و سالم باشند و الّا اسباب هتک اسهبر و و خسارت خلق خواهند شد. چون سلباختیار از آنها نتوان کرد. باید سیاسات سخت در تنبیه ایشان قرار داد و باید قبل از این که مصدر خدماتنظمیه واقع شوند، در ادارات دیگر خاصّه نظام، خدمت وافی کرده باشند و روسای اداره جدّ وجهد بلیغ درملاحظه اطوار ایشان به عمل بیاورند.
اشخاصی را که مستوجب حبس شدند، باید در محبس تا اندازهای که میّسر است تربیت کرد. اقلاً ازبدتر شدن محفوظ داشت.
دوره گرد و گدا ولاابالی و عرق خور را اداره پلیس تحت الحفظ در محلّی به کار به دارد و تا دو سالسرپرستی کند. شاید به راه بیایند و اجازة آن از طرف قضات حاصل میشود. تشخیص مدّت آن با وزیرداخله است و مخارج آن از محلّ خیرات مخصوصاً جوانان بی باعث لاابالی را با اهتمامی زیادتر در تحتحفظ آورده، در تربیت و انقلاب عقیدت آنها سعی کنند. اطفالی که مصدر شرّ واقع شوند و ولیّ آنان ایشان راحفظ نتواند کرد، به مکتبی بسپارند که تربیت شوند. اموال اوقاف که امروز تفریط میشوند، خوب استدولت به مصرف احیای نفوس از این گونه اشخاص برساند. چند مدرسه را در بلاد مختلفه، مخصوصجمع آوری جوان هاواطفال بی بانی مقدّر فرمایند.
وزارت عدّلیه:
عدالت آن است که حاکمی مقرّر فرایند که حالات مختلفه را در آن راه نباشد و ترتیبی در کار بیاورند کههیچکس از احکام آن حاکم تجاوز نتواند کرد و آن حاکم قانون مکتوب مشهور است، که تمام خلق آن رابدانند و حمایت کنند و امروز قانونی انفع از قانون شرع موجود نیست. ایراد مدّعی از جهل اوس و اگر جنایینقصی به نظر آید از شرع نیست، از تصرّف مردم است.
قانون ما حفظ حقوق و جریان حدود است، یا رعایت آداب و اخلاق یا دستورالعمل و تکلیف درمباشرت امور.
از طرف دولت، وزارت عدّلیه مامور به رسیدگی حقوق خلق است و امروز حاصل عمل آنکه اگر وزارتعدلیه حکمی، داد مدّعی به محضر مرضی الطرفین رجوع میکند و اگر از آنجا مایوس شد به دیوان خانهعارض میشود.
وزارت خارجه
وزارت امور خارجه از اهمّ ادارات دولت است. صلح و جنگ، سود و زیان دولت به زبان محاوره باخارجه است، به کلمهای دشمن را دوست توان کرد و به حرفی دوست را دشمن.
وزارت خارجه را کسی شایسته است که تجربه بسیار، زبانی گویا و فکری توانا داشته باشد. عادات وقانون مملکت را نیکو داند و از عوائد سایر ملل مطلّع بشود، تا حقوق ملّت را اداء و حفظ تواند کرد. هر جامقدّمات موافق ببیند، نتیجه مساعد گیرد هر جا استنباط مخالف نماید، به حیل کلامی و لطف اجوبه، بهموألفت مبدّل سازد و همواره درمحاوره و مکاتبه، هر جا اقتضا کند به ایهام توسّل جوید و جای مفرّ باقیگذارد.
مروّج تجارت هر ملکی کنسولهای زیرک کار دانند واقصی مقصود از مراوده و مذاکرات با خارجه همیناست.
اگر دولت قانون مجری و محکمه و مسلّم داشت، چه جای آن بود که وکلای خارجه در محاکماتمداخله نمایند. در ایران وزارت خارجه از برای مرافعات محکمه مخصوص دارد و این توهین قانونمملکتی است.
سرپرستی اهل ذمّه و احقاق حقوق آنها شعبهای از شعب اداره خارجه است صحبت و گفتار و حفظاسرار، عموم نوکر را لازم است، خاصّه اجزای اداره خارجه را که اقوال و افعال ایشان از ملک به ملکسرایت کند و گوشزد خلق عالم شود. محلّ ایران در ربع مسکون قسمی واقع شده است که در نقشه پلتیکاهمیّت کلّی دارد. اگر رئیس اداره خارجه بصیرت تامّ و اطلاع کامل از اوضاع عالم داشته باشد و فرصت کاراز برای خودش باقی بگذارد.
وزارت جنگ:
عمده در نظام نظم است. نظم حاصل نشود مگر به دقّت و مواظبت حفظ مراتب. در تمام دول، عمومخلق به خدمت نظامی مکلّفند بلااستثناء، هر کس از سن هیجده سالگی الی بیست و چهارسالگی بایدحاضر شده، اگر اهل علم و تحصیل است یک سال والّا سه ساله مشغول خدمت نظامی باشد بعد از سهسال خارج شده تا چند سال در صورت لزوم احضار شده در فوج خدمت میکند اهل نظام حقّ مرافقتباانجمنهای پلتیکی ندارند.
گیلان ما
فصلنامه سیاسی - ادبی- فرهنگی
موسس: شادروان حاج علی فائق / تاسیس ۱۳۲۸
صاحب امتیاز و مدیر مسئول: دکتر محمد علی فائق ايميل :
mfaegh AT yahoo.com
سردبیر: فریدون نوزاد
شورای دبیران: احمد اداره چی گیلانی، مهران برزگر ماچیانی، افشین پرتو، مصطفی فرض پور ماچیانی، دکتر عبد الکریم گلشنی، احمد محامد، دکتر غلامحسین مهدیزاده
نشانی:
ایران، گیلان، رشت، خیابان امام خمینی، مقابل بانک رفاه کارگران، کوچه فائق، شماره ۲۱۵، طبقه سوم
تلفکس: ۳۲۳۱۱۸۲-۰۱۳۱ صندوق پستی: ۱۶۷۷
اشتراک سالیانه داخل ایران با هزینه پست: ۴۵۰۰۰ ریال
اشتراک سالیانه خارج با هزینه پست: ۲۵ دلار
نشانی بانکی: ایران، گیلان، رشت، بانک تجارت (شعبه پورسینا)، شماره حساب جاری ۵۵۲۵۵، کد ۸۱۱۰ به نام دکتر محمد علی فائق
پاسخ خود را بنویسید