(معرفی اثر 3312 گنجینه اسلامی موزه ملی ایران)
مجید ساریخانی
چکیده
منبت‌كاري از شاخه‌هاي صنايع‌دستي وابسته به آرايه‌هاي چوبي است كه در دوره‌هاي مختلف تاريخي ايران چه قبل و چه بعد از اسلام به كار برده شده است و داراي تقسيم بنديهاي گوناگون از نقطه نظرهاي تكنيكي و تزييني است. این پژوهش تلاش دارد به معرفی و تحلیل یک اثر منبت‌کاری دوره صفوی لاهیجان بپردازد که در گنجینه‌ی اسلامی موزه‌ی ملی ایران نگهداری می‌شود. پیش فرض آن است که محتوای نقشمایه‌های رایج بر درب چوبی لاهیجان بیان کننده مضامین ارزشمندی از هنر بومی لاهیجان با تأکید بر تکنیک منبت‌کاری است. نتیجه بیانگر آن است که درب چوبی منبت‌کاری شده لاهیجان از تکنیک‌های تزیینی و ساخت رایج در منبت دوره صفوی بهره برده شده است و نقشمایه‌های آن نقوش اسلیمی و گیاهی و کتیبه‌نگاری است که به تأثیرپذیری از سنت رایج در منبت‌کاری ایران در این برهه از زمان است.

کليد واژگان: منبت‌كاري، چوب، ساختارهاي تكنيكي و تزييني، صفوی، لاهیجان.

مقدمه
هنرهاي سنتي هر كشوري بيان‌كننده فرهنگ آن سرزمين است و رابطه تنگاتنگ با هم دارند و صنايع‌دستي از زير شاخه‌هاي مهم هنرهاي سنتي محسوب مي‌شود و منظور از صنايع‌دستي، ابزار و وسايلي است كه با دست ساخته شده و زاييده فكر خلاق هنرمند باشد به عبارتي اعتقادات و طرز تفكر هنرمند نقش مهمي در خلق يك اثر دارد؛ بنابراين هر ملتي با اعتقاد و طرز تفكر و رسوم مختلف داراي صنايع‌دستي متفاوت و متناسب با فرهنگ خود است. از جمله صنايع‌دستي مهم ايران مي‌توان به هنر و آرايه‌هاي چوبي اشاره كرد كه قدمت استفاده از چوب در هنر ايران بخصوص منبت‌كاري به عصر سنگ (حجر) مي‌رسد؛ منبت‌كاري در واقع همان كنده‌گري و برجسته‌كاري بر روي چوب است كه در دوره‌هاي مختلف تاريخي هنر ايران ديده شده است. منبت‌كاري در واقع نوعي تزيين بر روي چوب است كه از جمله ابزار و وسايلي كه بوسيله اين هنر تزيين شده عبارتند از درها، پنجره‌ها، منبرها، رحل‌ها، و… . براي آشنايي بيشتر با منبت‌كاري به معناي لغوي آن در فرهنگ لغت‌ها پرداخته مي‌شود.
معناي لغوي منبت در فرهنگ معين به معناي «رويانيده و رويانده شده» آمده است؛ اما در اصطلاح هنري در همين فرهنگ لغت آمده است كه «منبت به مفهوم نقش برجسته‌اي به شكل گل و گياه و جز آن كه بر روي چوب ايجاد كنند اطلاق مي‌شود» (معین، 1347، ص4377). در لغت‌نامه دهخدا آمده كه «‌منبت به نقشهاي برجسته به شكل گل و گياه و جز آن كه بر روي چيزي نقش كنند و هر آنچه در روي كنده‌گري كرده باشد خواه چوب باشد يا جزء آن» (دهخدا، ج24، ص1191).

روش تحقیق
روش تحقیق توصیفی و تحلیلی و بازدید از گنجینه اسلامی موزه ملی ایران جهت شناسایی آثار چوبی منطقه گیلان است که در نتیجه آن یک اثر چوبی شناسایی شد که در ادامه به آن پرداخته شده است.

بحث
منبت در ايران داراي سابقه‌ي طولاني مي‌باشد. آنچه از خلال نوشته‌هاي جسته و گريخته محققان، مورخان و باستانشناسان مي‌توان استنباط كرد حاكي از آن است كه در ايران عصر سنگ (حجر) استفاده از چوب مرسوم بوده است و بنا به نوشته گيرشمن، مردم بومي ايران قرنها قبل از مهاجرت آرياييها در حدود سال 4200 هـ براي ساختن خانه هاي مسكوني خود از چوب استفاده مي‌كردند (بیگی، 1365، ص169).
نقش يك لوحه متعلق به 300 ق.م. كه در شوش به دست آمده بيانگر استفاده از چوب براي ساختن وسايلي نظير نردبان در اين دوره بوده است. در كتيبه‌هايي كه از خزانه داريوش در تخت جمشيد پيدا شده سخن از پرداخت دستمزد كارگراني است كه روي درهاي چوبي مشغول كار بوده‌اند (وزارت آموزش و پرورش، 1351).
از دوره سلوكيها مدرك قابل توجهي در دست نيست؛ اما از دوره اشكانيان در مواردي مانند تير و كمان‌سازي از چوب استفاده كرده‌اند. همچنين در معماري دوره ساسانيان ديده مي‌شود كه از كلافهاي چوبي در ميان ديوارها استفاده شده كه ظاهراً به منظور استحكام بخشيدن به ديوارها انجام مي‌شده است؛ اما هيچ اثر و نمونه‌اي از چوبهاي منبت در دوره‌هاي مختلف پيش از اسلام و صدر اسلام ايران باقي نمانده است و آنچه آورده شد طبق متون و اسناد تاريخي و كاوشهاي باستانشناسي بوده است.
كهن‌ترين اثر چوبي كه تا حال حاضر از قلمرو حوزه فرهنگي ايران بدست آمده است دري مي‌باشد كه از كاخ سلطان محمود در غزنه بدست آمده كه هم اكنون در موزه اكبرآباد هندوستان است (بیگی، 1365، ص171). از دوره سلجوقيان آثار چوبي چندي باقيمانده است از جمله يك نوشته روي چوب به خط كوفي كه داراي تاريخ 527 ه.ق. است و يك در چوبي ديگر كه هم اكنون در موزه ملي ايران مي‌باشد. منبت كاري در دوره ايلخاني ادامه پيدا كرد و از آثار اين دوره مي‌توان به صندوق چوبي منبت كاري شده‌اي تاريخ 719 ه. ق. موجود در موزه ملي ايران اشاره كرد. منبت‌كاري در دوره‌ي تيموريان ادامه منبت مغول‌هاست از آثار شاخص اين دوره در موزه ملي ايران يكي كتيبه‌اي به خط نسخ برروي چوب و ديگري منبري مي‌باشد كه با تكنيهاي منبت‌كاري مزين شده و هم‌اكنون در موزه ملي ايران نگهداري مي‌شود.
در دوره صفويان منبت‌كاري مانند ساير هنرهاي ديگر ايراني رو به كمال رفت و منجر به خلق شاهكارهاي زيادي شد و آثار باقيمانده اين دوره بيشتر در و پنجره است كه از نمونه‌هاي آن مي‌توان به در و پنجره‌هاي خانه‌هاي قديمي، مساجد و مدارس بخصوص در دو شهر اصفهان و شيراز ياد كرد، مانند درب مدرسه شاه سلطان حسين كه هنوز سالم و دست نخورده باقيمانده است.
در دوره‌هاي زند و قاجاريه به علت رواج يافتن نقاشي لاكي بر روي چوب و مورد توجه واقع شدن آن نزد عامه مردم، منبت كاري مثل دوره‌هاي گذشته ادامه پيدا كرد؛ اما چندان مورد توجه مانند نقاشي لاكي بر روي چوب نبود.

انواع منبت
منبت‌ها با توجه به نوع برجستگی از نظر تکنیک ساخت به انواع زیر تقسیم می‌شود:
منبت كم برجسته: به نقش برجسته بر روي چوبي گفته مي‌شود كه از سطح زمينه كار خيلي كم بيرون آمده باشد و تقريباً با حاشيه كار هم سطح باشد. كه اصطلاحاً به آن «روليف» گفته مي‌شود (ستاری، 1368، ص8).
منبت نيم برجسته: نقش برجسته بر روي چوبي كه از سطح زمينه كار بالاتر آمده باشد كه اصطلاحاً به آن «باروليف» گفته مي‌شود.
منبت تمام برجسته: اين نوع منبت مرحله كامل‌تري از منبت نيم برجسته است كه داراي برجستگي‌هاي بسيار زيادي مي‌باشد و از رويه كار كاملاً بيرون مي‌زند و اگر تمامي نقش برجسته از سطح كار بيرون آمده باشد بدان نيز پيكره مي‌گويند كه اصطلاحاً به آن «اروليف» گفته مي‌شود (ستاری، 1368، ص8) اين شيوه تا اندازه‌اي به فن مجسمه‌سازي شباهت دارد در واقع استاد منبت كار با تراشيدن چوب پيكره‌سازي مي‌كند.

روشهاي منبت‌كاري
منبت‌كاري به دو روش انجام مي‌گيرد:
منبت معرق كه در روش مذكور قسمتهاي طرح موردنظر را با رنگي دلخواه جدا و پس از منبت‌كاري بر روي اين تكه‌ها، آنها را روي چوب زمينه مي‌چسبانند (عطارزاده، 1374، ص28).
منبت مشبك: در اين روش تمام تزيينات چون خطوط و نقوش و طرحهاي هندسي همگي به صورت مشبك بر روي چوب به كار برده شده است كه گاهي به ظرافت توربافي روي پارچه مي‌نمايد و در اين تكنيك قطعات چوب را قطعه قطعه مي‌ساختند و سپس در يك قاب (كادر) جاسازي مي‌كردند؛ به طوري كه قطعات از پيش ساخته در يكديگر جا مي‌افتادند و كار به صورت يكپارچه به نظر مي‌آمد؛ ولي با پيشرفت اين فن تمام سطح چوب توسط هنرمندان بصورت يكپارچه مشبك‌كاري شده است. از نمونه‌هاي اين سبك هنري به دروازه باغ ملي تهران (دوره قاجاريه) مي‌توان اشاره كرد.

وسايل و ابزار منبت‌كاري
مغار: وسيله اي براي تراشيدن چوب است.
چوب ساب: براي ايجاد پستي و بلندي‌ها بر روي چوب به كار مي‌رود.
سوهان: براي ساييدن چوب مورد استفاده واقع مي‌شود.
سنگ نفت: چون سنگ را هميشه در نفت قرار مي‌دهند تا نرم مانده و خراب نشود؛ به همين دليل عنوان سنگ نفت به آن داده شده است و كاربرد آن بيشتر براي تيز و صاف نگه داشتن نوك مغار است (محمدی و ابح، 1372، ص25). چكش. روغن دان.

توضیحات اثر:
این اثر از جنس چوب است و با تکنیک منبت‌کاری و کنده‌کاری روی چوب ساخته شده است. چهارچوب در با نقوش اسلیمی گیاهی ظریف پوشیده شده است.
در قسمت بالا و پایین آن یک ورقه‌ی نقره‌ای با گل میخهای برجسته دیده می‌شود که روی آن را نیز نقوش اسلیمی گیاهی، حکاکی کرده‌اند. این ورقه‌ی نقره‌ای در بعضی از قسمتها از بین رفته است.
دور تا دور دو لنگه در علاوه بر نقوش اسلیمی و گیاهی، خطوطی به رنگ سیاه به صورت برجسته کنده شده است و در بالای هر لنگه دو بیت شعر نوشته شده است قسمت مربع مستطیل بالای هر دو لنگه دارای حاشیه ساده بدون نقش با خطوط موازی کنده و بعد از آن حاشیه دیگری شامل نقوش ریز اسلیمی است و در وسط خطوط کنده‌کاری شده است. در قسمت مستطیل شکل میانی هر دو لنگه علاوه بر ادامه حاشیه ساده با خطوط موازی دارای حاشیه پهنی شامل خطوط سیاه رنگ کنده شده می‌باشد و سطح اصلی کادر مستطیل منبت کاری شده است و نقوش آن شامل طرح‌های اسلیمی گیاهی و اسلیمی دهان اژدری است. این نقوش رنگ‌آمیزی شده‌اند. به عبارتی دیگر هر دو لنگه درب چوبی داراي قابها و كادرهايي است كه در داخل آنها نقش گل و بوته و شاخ و برگ كه به صورت طرحهاي شاه‌عباسي معروف است منبت‌كاري شده و حاشيه آن با آيات قرآن تزيين شده است و همچنين در قسمتي از كتيبه آن آمده كتابت محمد برداوكيا، عمل سيد فتاح بخار لاهيجاني. در قسمتي از حاشيه‌هاي در نيز نقاشيهاي كشيده شده كه قابل توجه است.
تحلیل و نتيجه‌گيري
از مطالب ارايه شده به اين نتايج مي‌توان دست يافت که منبت‌كاري و آرايه‌هاي چوبي در هنر ايران داراي يك تداوم و از پايداري متناوبي در دوره‌هاي مختلف بهره‌مند است و اوج هنر منبت‌كاري ایران در دوره صفوي است که در این پژوهش به یک نمونه ان که از لاهیجان کشف شده استناد جسته شده است. از ویژگی‌های این اثر پوشش نقره‌ای آن در اطراف چارچوب درب است که با گلمیخ‌هایی به چوب الصاق شده است و پوشش نقره‌ای نیز دارای کنده‌کاری و نقوش اسلیمی و گل و گیاه است.
در مجموع نقوش منبت‌کاری شده‌ی این اثر را می‌توان در دو گروه زیر مورد مطالعه قرار داد:
1. نقوش اسلیمی، گل و بوته و گیاهی که سراسر ورودی را پوشانده است.
2. گروه دوم تزیینات کتیبه نگاری بر روی است و این گروه از تزیینات را نیز بر اساس مفاهیم و مضامینی که از آن استنباط می‌شود می‌توان در گروه‌های زیر دسته‌بندی کرد:
الف. کتیبه‌نگاری با محتوای جلوه‌های آیات الهی بر اثر بخصوص آیات قرآنی. وجود این کتیبه بر اثر بیانگر آن می‌تواند باشد که این درب ورودی می‌تواند به یک بنای مذهبی تعلق داشته باشد و این بنا می‌تواند امامزاده، مسجد و یا مدرسه باشد؛ اما به خاطر شرایط منطقه شمال ایران و وجود امامزاده‌هایی که در زمان علویان به آن منطقه آمده‌اند به احتمال می‌توان آن را به یکی از امامزاده‌های منطقه لاهیجان دانست.
ب. نام کاتب کتیبه از محتوای کتیبه‌ها استنباط می‌شود چرا که در قسمتی از کتیبه‌های اثر نام کاتب «محمد برداوکیا» آمده است. از ویژگی‌های این نوع کتیبه‌نگار مشخص نمودن هنرمندان کاتب و خوشنویس دوره‌ی صفوی لاهیجان است که در کتیبه به وضوح به آن اشاره کرده است.
ج. نام سازنده درب چوبی هم از مضامین منبت‌کاری شده بر درب چوبی است که به صورت عمل سيد فتاح بخار لاهيجاني آمده است. این کتیبه بیانگر آن است که سازنده این اثر از مردم لاهیجان بوده است و هنرمند آن بومی منطقه است و همچنین این قسمت از کتیبه، یک نفر از هنرمندان منبت کار دوره صفوی منطقه لاهیجان را به دنیای هنرمندان معرفی می‌کند.

منابع
– فرهنگ فارسي دكتر معين، جلد چهارم، اميركبير، 1347، ص 4377 .
– لغت نامه دهخدا، جلد 24، ص1191. 
– بيگي، م. حسن، مروري بر صنايع دستي ايران، چاپخانه صنوبر، تهران: 1365، ص169 .
– وزارت آموزش و پرورش، صنايع دستي ايران، تهران: 1353.
– ستاري، محمد، هنرهاي سنتي ايران: منبت كاري، اميركبير، تهران.
– عطارزاه، عبدالكريم، «آرايه‌هاي چوبي در معماري اسلامي ايران (دوره‌هاي زند و قاجار)، پايان‌نامه كارشناسي ارشد دانشگاه تربيت مدرس، تهران: 1374 .
– محمدي، اسماعيل رضا و ابوالفضل ذابح، «نگرشي بر هنرهاي سنتي ايران»، موزه هنرهاي تزييني ايران، تهران: 1372.