ولادیم وُگْرالیک*

برگردان: باقر مظفرزاده

 افسانه‌های شرقی کشف سوزن درمانی را به چهار هزار سال پیش از میلاد می‌رساند. آن را به امپراتور فو- سی نسبت می‌دهند که با شناخت گسترده در بسیاری علوم متمایز بود. اما همه چیز با یک حادثه‌ی کاملاً ساده آغاز شد.

روایت حاکی است که زمانی یک کشاورز به گونه معجزه‌آسایی از سردرد شفا یافت. او که زمین را با ابزار تیز سنگی شخم می‌زد، ناگهان آن را به پای خود می‌کوبد و سپس، حادثه‌ای شگفت‌انگیز! سردرد ناپدید می‌شود. از آن زمان ساکنان آن حوالی هنگام سردرد لبه‌ی تیز سنگ را به پای خود می‌زدند.

امپراتور فو- سی از این حادثه باخبر شد. او دریافت که فرو کردن سوزن سنگی با درد کمتری همراه است و مهم‌تر از همه از ضربه‌های پاره‌سنگ‌های بزرگ مؤثرتر است. باید گفت که باستان‌شناسان بارها درفش‌های سنگی و استخوانی مربوط به میانه‌های عصر نوسنگی و برنزی را یافته‌اند که به عقیده‌ی کارشناسان می‌تواند ابزاری برای سوزن زدن باشد.

درباره‌ی سوزن زدن نخستین‌بار در نوشته‌های چینی سده‌ی ششم پیش از میلاد یاد شده است. در غرب خیلی دیرتر یعنی در سده‌ی هفدهم میلادی در فرانسه، هنگامی که در پزشکی شرق بسیار متداول شده بود، پدید آمد. اما توجه‌ی عمیق به سوزن زدن اروپاییان فقط از سده‌ی نوزدهم آغاز شد و پیش از همه آگاهی دادن دانشمندان فرانسه به این امر یاری رسانید.

در سال 1945 انجمن بین‌المللی آکوپونکتور* تشکیل شد. روژه دلا فیویی** رییس انجمن می‌گوید که این روزها در همه‌ی جهان حدود یک‌میلیون سوزمان درمان وجود دارد که ده‌هزار از آن‌ها در اروپا و آمریکا کار می‌کنند، در حالی‌که در بیست و پنج سال پیش از این، عده‌ی آن‌ها صد بار کمتر بود.

اما چگونه می‌توان شهرت روش «طب تجربی» را که آن‌چنان در دراز مدت با بی‌اعتمادی از جانب علم آکادمیک روبرو شده بود، توضیح داد؟

ایوان پاولُف فیزیولژیست بزرگ روس برنده‌ی جایزه‌ی نوبل سال 1904 در زمان خود می‌نویسد: «کمپرس گرم، مشمع خردل، بادکش خشک و جز این‌ها چرا و چگونه کمک می‌کند؟ مگر ما برای این مسئله پاسخ قانع‌کننده‌ای از جانب فیزیولژی داریم؟ در این‌جا ظاهراً نارسایی بسیار زیادی در فیزیولژی امروزی وجود دارد».

موقعیت سوزن زدن امروزی را می‌توان تقریباً با همین سخنان پاولُف توصیف کرد. از راه آزمایش بدون اندیشه‌ی تئوریک راهنما، به اصطلاح «روش آزمایش و خطا»، تجربه‌ی بزرگی به دست آمده است که همانا بر پایه‌ی دستورهای به وقت تهیه شده برای استفاده‌ی علمی سوزن زدن قرار دارد و این همان موردی است (نه تنها در پزشکی) که پراتیک از تئوری پیشی گرفته است. پزشکان می‌دانند که سوزن را باید کجا وارد کنند تا موجب این یا آن تأثیر شود، اما نمی‌دانند چرا باید سوزن را در دست همین‌جا وارد کنند. آن‌ها از اطلس‌های ویژه‌ای که در سده‌های میانه تنظیم شده پیروی می‌کنند.

در سال 1027 میلادی، پزشک چینی وان وَیْ- ای اندام‌های انسان را از برنز ساخت و در آن 600 سوراخ ایجاد کرد و با آن‌ها نقطه‌های «چژِن- تسزیو» (سوزن زدن و سوزاندن) را مشخص کرد و با تکیه بر آموزه‌ی نیمه عرفانی درباره‌ی 12 رگ حیاتی (کانال‌ها، خط‌ها) که گویا پوشش‌های سطحی بدن را با اندام‌های درونی ارتباط می‌دهد، نقطه‌هایی در مسیر این رگ‌ها قرار داد.

سپس در زمان حکومت یوآن (1280- 1368 میلادی)، خوته- پین پزشک به 12 خط وان وَیْ- ای دو خط دیگر افزود و عده‌ی نقطه‌ها را از 600 به 693 رساند. از آن زمان نیز این نقشه‌برداری تأیید شده است. حدود 100 نقطه اصلی و بقیه کمکی به شمار می‌آید.

البته تلاش برای بررسی نقطه‌های سوزن زدن با وسیله‌های فنی امروزی بارها صورت گرفته است. مثلاً چند سال پیش از این، دانشمند کره‌ای پروفسور کیم بُن‌خان نتایج پژوهش‌های میکروسکپی خود را منتشر کرد. او اعلام کرد که سازمان‌های زیرپوستی خود‌ ویژه‌ای را کشف کرده که با نقطه‌های نامریی و خط‌های (به اصطلاح «سیستم کیون- راک») مطابقت دارد. به عقیده‌ی وی، کیون راک چهارمین سیستم ارگانیسم (به موازات عصبی، خون‌رسانی، لنفاوی) است که پیش از وی کسی آن را کشف نکرده است. همانا این سیستم است که تحریک بر اثر سوزن زدن در نقطه‌ی معین را به این یا آن اندام درونی می‌رساند.

گئورکی نووینسکی سوزن درمان شوروی نیز پیدا کرده است که بافت در نقطه‌های مورد نظر از دیگر بافت‌های محیطی آن واقعاً متمایز است. لکن فرض وجود سازمان‌های خود ویژه که با کانال‌ها یا خط‌های («کِن- خِر» به عقیده‌ی کیم بُن‌خان) مطابقت کند، تأیید نشده است.

اما اگر راه خاصی که نقطه‌های سوزن زدن را با اندام درونی ارتباط دهد، وجود ندارد، پس تأثیر سوزن زدن چگونه منتقل می‌شود؟ اگر پزشکان سوزن درمان شوروی می‌پندارند که این تأثیر از طریق دستگاه عصبی صورت می‌گیرد، تحریک‌های ادراک شده از سوزن به وسیله‌ی پایانه‌های عصبی پوست و عروق، ماهیچه‌ها و پی‌ها به مغز و از آن‌جا به صورت نشانه‌ها به این یا آن اندام می‌رسد.

البته این تنها کلی‌ترین طرح است. چرا برای درمان یک بیماری لازم می‌شود تا سوزن‌ها را در یک گروه از نقطه‌ها وارد کنیم و برای درمان دیگر بیماری- در یک گروه دیگر؟ مکانیسم ظریف هر تأثیر کدام است؟ تفاوت سوزن زدن با سوزاندن، ماساژ، مشمع گذاشتن یا عبور جریان برق در چیست؟ پاسخ این پرسش‌ها و نظایر آن‌ها هنوز در برابر دانشمندان قرار دارد.

بی‌شک افزایش شهرت سوزن درمانی با مؤثر بودن این روش توضیح داده می‌شود. هر چند که بیشترین موفقیت فعلاً در کشورهای شرق به دست آمده، اما پزشکان اروپایی نیز به نتایج خوبی دست یافته‌اند. کتاب‌های پرشمار و آگهی‌ها در مجله‌های ویژه- «Archives de la Societé  lrançaise d’Acupancture» (فرانسه) و «Deutsche reitschrilt lür Akupunktur» (آلمان) در این‌باره گواهی می‌دهد.

باید خاطرنشان ساخت که مدارک ارائه شده به وسیله‌ی سوزن درمان‌های غربی اغلب، موارد جداگانه استفاده از سوزن زدن را توصیف می‌کند و به ندرت تحلیل آماری تأثیر آن را به دست می‌دهد. دانشمندان شوروی کوشیده‌اند تا این جای خالی را پر کنند. من موفق شده‌ام اطلاعاتی درباره‌ی درمان با سوزن زدن را در 50 سازمان پزشکی 40 شهر شوروی گردآوری کنم. عده‌ی کل بیمارانی که از خدمات سوزن درمانی یاری طلبیده‌اند و من موفق شدم اطلاعات دقیقی درباره‌ی آن‌ها به دست آورم، 10721 نفر بود و این برای نعمیم جدی کاملاً کافی است: بهبودی کامل مشاهده شده در 33% بیماران، بهبودی محسوس در 37%، بهبودی نسبی در 19% و سرانجام نبود نتیجه‌ی مثبت در 11% . این ارقام خود به خود گویاست: سوزن درمانی جای شایسته‌ای در ….خانه‌ی پزشکی گرفته است.

تجربه‌ی بالینی ما در انستیتو پزشکی گورکی حدود 700 مورد را دربر می‌گیرد (از میان آن‌ها دوسوم- نتایج مثبت روشن، یک پنجم- بهبودی نسبی و تنها حدود یک‌هفتم- درمان ناموفق). ما موفق شدیم بیماران را از گوناگون‌ترین بیماری‌ها: قلبی- عروقی، معدی، روده‌ای، شُش‌ها، پوستی برهانیم. بیماری‌های دستگاه عصبی، بی‌خوابی، لکنت زبان نیز در برابر سوزن درمانی تسلیم شدند، در صورتی که از قرار معلوم، اغلب در برابر روش‌های سنتی پزشکی مقاومت می‌کردند.

سوزن درمان آلمانی اِریخ اِشتیفّاتِر بحق می‌گوید: «پزشکی عصر حجر به یاری پزشکی عصر اتم می‌آید».

کارشناسان شوروی برای آسان کردن کاربرد عملی سوزن درمانی، اطلس اصلاح شده‌ی نقطه‌های بدن را برای سوزن زدن تهیه کرده‌اند که محل سوزن را برای این یا آن بیماری مشخص می‌کند. دانشمندان شوروی ابزاری طرح کرده‌اند که به یاری آن به گونه خودکار نقطه‌های سوزن زدن پیدا می‌شود.

با درک و حل معمای مردم باستان می‌توانیم آن را باز هم ثمربخش‌تر سازیم.

-  مجله‌ی اسپوتنیک  شماره 7 ،  1969

توضیحات

Acus به لاتین- سوزن puncture – زدن (نیش سوزن)  Acupuncture *

Roger de la Fuye **



*  پروفسور انستیتو پزشکی گورکی، از مجله «آرشیو بیماریهای داخلی».