رضا نوزاد

 سبزه‌میدان که زمانی یکی از زیباترین گردشگاه‌های شهر رشت بود و اکنون- چنان‌که افتد و دانی-، تاریخی بس طولانی دارد، تاریخی که بیشترش در قلب مردم خون‌گرم این شهر و دیار مانده، چه رؤیاها که در آن به تحقق پیوسته و چه اندیشه‌ها که در گام به گامش به خاموشی گرائیده و پامال گذر زمان و جبر زمانه و ستم حاکمان قرار گرفته است.

در سطوری از روزنامه‌های دوران گذشته اشاراتی به این میدان که روز به روز از عزت و افتخار و وسعتش کاسته گردید، شده است. منجمله روزنامه ایران در 1306 ه ق/ 1267 خ  پس از درج خبری در رابطه با نصب چراغ دیوار کوب «در شوارع محلات» در ادامه آورده است: «… و نیز میدانی موسوم به سبزه‌میدان با خیابان‌ها و باغچه‌های متعدد بسیار موزون خوبی در شهر طرح ریخته شده که اکنون مشغول ساختن آن می‌باشند.»1 و ساخت این میدان را عطیه‌ای از «شاهزاده حسام‌السلطنه امیر تومان والی گیلان» می‌داند، در حالی که در خبری که بیش از بیست و پنج سال قبل از آن در روزنامه‌ی وقایع اتفاقیه سال 1279ه.ق/ 1242خ آمده، این میدان وجود داشته است: «سبزه‌میدان گیلان که با وسعت مکان در وسط شهر واقع است به مرور دهور خرابی و اندراس پذیرفته، از طراوت و صفا افتاده بود. این اوقات اطراف آن را نهر کنده و غرس اشجار کرده به سلیقه‌ی تمام در مقام نظافت و طراوت آن برآمده‌اند…»2 این می‌رساند که حاکمان محلی از چه راه‌هایی می‌خواسته‌اند نامی از خود، حداقل نزد آنانی که رشت و سبزه‌میدان زیبایش را ندیده بودند، بر جای گذارند و با این وسیله چه پول‌هایی که جابه‌جا نشده است. روزنامه‌ی ایران سه ماه بعد نیز خبری به شرح زیر دارد: «کارگزاران حکومت در وسط سبزه‌میدان باغچه گل‌کاری بسیار با صفایی احداث نموده‌اند که جای تفرج و تماشای اهالی شهر شده است.»3. همین روزنامه چهارده ماه بعد در 1307 ه.ق می‌نویسد: «سبزمیدان شهر را هم از طرف ایالت باغی به طرز بدیع که مزین به انواع گل‌ها و ریاحین معطر و مشجر به اقسام اشجار سایه گستر است احداث کرده که همه‌روزه تفرج‌گاه خاص و عام است و در صدد بنای عمارتی به اسم دولت نیز در آنجا هستند که پس از اتمام آن بنا بر شکوه و جلوه باغ و میدان خیلی افزوده خواهد شد و از تفرج‌گاه‌های ممتاز خواهد بود.»4 و پس از چهار ماه خبر زیر را آورده است: «سابقاً در باب بنای جدید و طرح نو سبز میدان در شهر رشت مختصری نگارش یافته بود. این اوقات شاهزاده حسام‌السلطنه برای رفاهیت و انتفاع عموم مردم چرخی برای بیرون آوردن آب احداث کرده که در سفر مکه در سنه 1294 حسام‌السلطنه مرحوم طاب ثراه این چرخ را در یافه اسگله بیت‌المقدس دیده و طالب شده بودند که در ایران متداول نمایند، نمونه‌ی کوچکی از آن ساخته همراه خود آورده بودند. ولی عمر آن مرحوم به جهت دایر کردن آن وفا ننمود. شاهزاده حسام‌السلطنه حالیه اقدام به دایر کردن آن نموده به انجام رسانیدند. لکن در دارالخلافه طهران به واسطه زیادی عمق و بسیاری حفر زمین بنای آن صعوبت داشت، اما در گیلان چون به فاصله دو سه ذرع امکان دارد، آب به سهولت بیرون بیاید، چرخ مزبور را در سبزه‌میدان رشت که مرئی و منظر عامه مردم است وضع نموده دائر داشتند و این چرخ به حرکت یک اسب می‌تواند، نیم سنگ آب از چاه بیرون آورده، اتصالاً در روی زمین جاری سازد بدون اینکه قطع شود. آب از طرفی می‌گردد و چرخ از طرفی دیگر دلوهای پر از آب بیرون آورده می‌ریزد و چون این چرخ برای مملکت گیلان خیلی مفید و لازم است این ایام اعلانی از جانب شاهزاده حاجی حسام‌السلطنه برای رواج این صنعت نوشته شده و به همه جا منتشر گردیده است که هر کس طالب باشد تا یک سال امتیاز و اختیار ساختن این چرخ به استاد یعقوب نجار داده شده و باید منحصراً به او رجوع نمایند و بعد از یک سال همه کس برای ساختن آن آزاد خواهند بود و به واسطه این چرخ که موسوم به (چرخ آب حسامی) است رفاهیت کلی برای عموم اهالی گیلان از بابت آب بهم خواهد رسید.» 5. با توجه به این که در 1307 سبزه میدان را «باغی به طرز بدیع… که همه روزه تفرج گاه خاص و عام است…» معرفی کرده‌اند در  1308 نیز روزنامه ایران می‌نویسد: «در باغ سبزه‌میدان رشت مشغول غرس اشجار و کاشتن انواع گل و ریاحین می‌باشند.»6.

نوشته بالا نقبی بود، به قلب تاریخ- هر چند تاریخ باغ سبزه‌میدان رشت خیلی بیش از این‌هاست – و امید آنکه تلنگری باشد به آنانی که به برهه‌هایی از تاریخ این میدان آگاهی‌هایی دارند که خاطرات، دیده‌ها و شنیده‌های خود را جهت آگاهی جوانانی که به این باغ با دیده فرومایگی می‌نگرند، بنگارند.

1. روزنامه ایران/ شماره 675 / شنبه 16 جمادی الاول 1306.

2. روزنامه وقایع اتفاقیه / شماره 542 / پنج شنبه 18 ذیقعده 1279.

3. روزنامه ایران/ شماره 683 / دوشنبه 21 شعبان 1306.

4. روزنامه ایران/ شماره 719 / شنبه 25 شوال 1307.

5. روزنامه ایران/ شماره 729 / سه شنبه 22 صفر 1308.

6. روزنامه ایران/ شماره 737 / پنج شنبه 18 جمادی الثانی 1308.