دکتر عنایت‌اله رحیمیان*

 5.

جندی شاپور:

دولت بزرگ ساسانیان بخش اعظم آسیا به جز چین و آسیای جنوب شرقی و هندوستان را تحت فرمان امپراطوری خود داشت، با استفاده از هنر معماران رومی شهرهای جدیدی ساختند، از جمله شهر گندی‌شاپور بود که به دستور شاپور اول پس از پیروزی بر والدین امپراطور روم با بکارگیری مهندسین و معمارانی که اسیر سپاه ایران شده بودند، به علاوه تعداد زیادی پل و سد ساخته شد.

در زمان ساسانیان کتاب اوستا را که پس از حمله‌ی اسکندر به ایران به یغما رفته بود، ولی تعداد کمی از ورق پاره؛ و فصل‌های جداگانه در نزد موبدان و دهقانان باقی مانده بود و از زمان اشکانیان اقدام به جمع‌آوری آن‌ها شده بود، بعداً به‌صورت یک کتاب درآمد که بنام اوستای جدید معروف است. از کارهای مهم علمی ساسانیان اعزام برزویه طبیب به دستور انوشیروان به هندوستان برای آوردن کتاب کلیله و دمنه بود، گفته می‌شود که به همراه آن شطرنج هم آورده شد. شکی نیست که این مرد دانشمند اطلاعات کافی در رابطه با حرفه‌ی پزشکی خود اعم از شناخت و تشخیص بیماری‌ها و یا داروهای مهم آورده بود. جندی شاپور در زمان ساسانیان به صورت یک شهر بزرگ دانشگاهی در آمد با تمام وسایل و امکانات رفاهی برای زندگی دانشمندان، هم‌چنین بیمارستان‌های بزرگ و مجهز برای فراگیری و کارآموزی دانشجویان پزشکی. آزمایشگاه‌ها و مراکز علمی گوناگون برای تحقیقات دارویی و تجزیه و ترکیب فلز و شبه فلز که پایه علم شیمی در آینده گردید، ساخته شد. در مدرسه‌ی طب جندی شاپور طب بقراطی را دانشمندان یونانی تدریس می‌کردند. از ویژگی‌های دستگاه علمی جندی‌شاپور چند زبانی بودن آنست، پزشکان یونانی به زبان یونانی درس می‌گفتند، علاوه برآن تدریس به زبان سانسکریت، سریانی، فارسی، عربی انجام می‌شد. از اختلاط روش‌های هندی، روش‌های یونانی، و بینش‌های کهن ایرانی، سبک‌های آموزش و روش‌های جدیدی در طب پدید آمد که به مکتب جندی‌شاپور هویت بخصوصی بخشید. مرکز علمی جندی شاپور با ترجمه‌ی کتاب‌های پزشکی با خط و زبان یونانی یا لاتینی به سریانی و پهلوی، زمینه را آماده ترجمه‌ی کتاب‌های پزشکی به زبان عربی کرد. در قرن دوم هجری یا هشتم میلادی در نزدیکی ویرانه‌های تیسفون که خود در جای بابل ساخته شده بود، با مصالح تیسفون شهر جدید بغداد بنا گردید که محل خلاقیت و مرکز تمام کشورهای مسلمان شد، لذا تمام امکانات علمی جندی شاپور پس از 600 سال به بغداد انتقال یافت. در مرکز بزرگ علمی بغداد پزشکان برجسته‌ای تربیت شدند که شاخص‌ترین آن‌ها در قرون اولیه اسلامی رازی و ابن‌سینا بود.

رازی:

نام او ابوبکر محمد بن زکریا در سال 865 م در شهر ری، نزدیک تهران متولد شد و به همین علت به رازی (اهل ری) معروف گردید. قبل از توضیح احوال دانشمندانی که در کشورهای مسلمان متولد و رشد یافته‌اند، لازم به ذکر این مطلب است، می‌دانیم که پیامبراسلام(ص) در شهر مکه کشور عربستان (عربستان سعودی کنونی) دیده به جهان گشودند و کتابی که بنام قرآن به ایشان وحی شده است، به زبان عربی است، علاوه بر آن کلیه‌ی احکام اسلامی به زبان عربی صادر شده است. جانشینان آن حضرت از بزرگان عرب بوده‌اند، مردم کشورهایی که بعداً به دین اسلام گرویدند اصول و فروع دین و احکام شرعی را به زبان عربی فراگرفته و به همان زبان اجرا می‌کردند، حکام و کارگزاران حکومتی هم نخست از سرداران یا نزدیکان آنان بودند. تعدادی از کشورهای بزرگ و کوچک که دارای تمدن‌های درخشان و پیشرفته بودند مانند ایران، مصر، سوریه (فنیقیه) (که 2000 سال قبل از میلاد مسیح تمام سواحل افریقا و آمریکا را با کشتی پیموده بودند) برای سهولت در روابط اداری و تجاری و فرهنگی لازم دیدند که دارای زبان مشترکی باشند، مسلم است که از جانب حکام مملکتی که یا از اعراب بودند یا از دست‌نشاندگان آن‌ها مجبور می‌شدند، زبان عربی را بکار ببرند، حتی مجاز نبودند، دستورات شرعی روزانه مانند، نماز را به زبانی غیر از عربی بجای آورند. دانشمندان رشته‌های گوناگون علوم با استفاده از واژه‌های علمی و هنری زبان‌های ملل تابعه مخصوصاً ایران و برای رفع نواقص موجود، زبان عربی جدیدی با رعایت دستور آن زبان بوجود آوردند که به سرعت در سرتاسر ممالک اسلامی برای گفتار و نوشتار مابین فرهیختگان رواج یافت، این کار بهانه‌ای می‌شد که اروپائیان هنگام ترجمه و یا بازگویی نظرات دانشمندان ممالک مختلف اسلامی پس از ذکر نام آنان بجای ذکر هویت ملّی آن‌ها، به‌طور مثال ایرانی یا مصری همه را مسلمان و یا گاهی عرب بدانند. همان‌طور که ابن سینا و رازی ایرانی و ابن خلدون تونسی را علمای عرب می‌نامند. رازی که علاقه‌ی اصلی او به علم پزشکی معطوف بود، در سن 40 سالگی جهت تحصیل طب و فلسفه به بغداد رفت، او از مشاهیر منطق، هندسه، فلسفه، فیزیک، ستاره‌شناسی و موسیقی بود، در آزمایشگاه شیمی خود الکل را کشف نمود و نام عربی بر روی این مایع نهاد. رازی در شهر ری بیمارستان بسیار بزرگی ساخت که هم بیماران گوناگون را در بخش‌های آن بستری می‌کرد و هم دانشجویان پزشکی را به دیدن بیماران بستری شده برای یادگیری و کارورزی می‌برد. مدتی بیمارستان عضدی در بغداد را اداره کرد، او یک کتاب پزشکی دیگر او بنام(الحاوی) که تحقیقاتی و در حقیقت دایرة‌المعارف طبی است، در این کتاب کلیه‌ی تجربیات پزشکی یونانی- عربی – هندی را جمع‌آوری و شرح داده است. آقای دکتر محمود نجم‌آبادی مجموع آثار و تألیفات رازی را 271 کتاب می‌داند که 56 کتاب آن مربوط به حرفه‌ی پزشکی است. یکی از خصوصیات رازی دقت در معاینه و پیدا کردن علایم بیماری است که اجتماع  نشانه‌ها، راهنمای تشخیص و نهایتاً درمان می‌باشد، کما این‌که قبل از رازی بیماری سرخک را مراحلی از بیماری آبله می‌دانستند، او به طور کامل علایم بیماری سرخک را شرح داده و از علایم بیماری آبله جدا ساخت و برای اولین بار مشخصات جوش‌های پوستی بیماری سرخک و آبله را از هم ممتاز دانست.

ابن سینا:

درست یک قرن پس از رازی طبیب بزرگ دیگری به نام ابن‌سینا به شهرت رسید. نام حقیقی او ابوعلی حسین بن عبداله بن سینا است. در سال 980 میلادی در نزدیکی بخارا به دنیا آمد. از 5 سالگی به تحصیل علم مشغول و در جوانی به کلیه‌ی علوم زمان چون قرآن، اصول دین، صرف و نحو، ریاضیات، فیزیک، فلسفه، منطق و علم ماوراءالطبیعه گردید. از 16 سالگی به تحصیل علم طب پرداخت و در 18 سالگی یکی از پزشکان مشهور گردید، در عنفوان جوانی به دربار احضار و نوح بن منصور سامانی را معالجه کرد. سپس بخارا را ترک و به گرگانج، خراسان، گرگان و ری و مهران و اصفهان سفر کرد و آثار ذی‌قیمت خود را در همین سفرها تحریر کرده است. به موازات مطالعه و تحقیق و نویسندگی و تعلیم، به کار وزارت نیز اشتغال داشت، ولی هم چنان به طبابت می‌پرداخت. در سن 20 سالگی دایرةالمعارفی در 20 جلد درباره علوم تألیف کرد. در مجموع تألیفات ابن‌سینا یکصد جلد کتاب و رساله است که مهم ترین آثار او کتاب شفا، قانون، اشارات، دانشنامه علایی (به زبان فارسی) می‌باشد. کتاب قانون در 5 قسمت درباره‌ی پزشکی یونانی و پزشکی در زمان خودش را نوشته که قرن‌های متمادی در دانشکده‌های پزشکی معروف دنیا تدریس می‌شده است. او در سال 1037 میلادی در سن 57 سالگی درگذشت.



*  پزشک جراح، پژوهشگر