ریشه‌یابی ضرب‌المثل‌ها

سید مهدی میرصالحی

خان زای منم، می پر که گدا زادیه.

(خان‌زاده من هستم، پدرم که گدا زاده است).

این ضرب‌المثل اشاره به داستانی دارد بدین شرح:

روزی یک خان به همراه پسرش و دیگر اطرافیان و نوکرها سوار بر اسب برای شکار به کوه و صحرا می‌روند و در میانه راه پسر خان اسب تاخته و جلوتر از خان و دیگران حرکت می‌کند، ناگفته نماند که خان قبلاً فردی فقیر و از طبقات محروم جامعه بود. ادامه‌ی خواندن

روابط اجتماعي در فضاهاي عمومي شهر

 

مجيد حسيني نثار*

 مقدمه

پياده‌رو خيابان علم‌الهدي رشت در آخرين روزهاي اسفند 91 به عنوان اولين پياده‌رو فرهنگي شمال كشور به بهره‌برداري رسيد. بر اساس اعلام مدير عامل سازمان حمل و نقل، اين پياده‌رو داراي 275 متر طول و 27 متر عرض است كه در شش ماه ساخته شده و بيش از 35 ميليارد ريال هزينه داشته است (مسايل روز، ش 61 : 11). ايجاد پياده‌رويي سنگفرش با فضاهايي براي استراحت، نشستن، تفريح كردن و نگاه كردن به  اطراف در دل شهر و استفاه كردن از نيمكت‌ها، مجالي را براي رهگذران فراهم نموده است تا فارغ از سر و صداي خودروها و با آرامش خيال، تجربه جديدي از فضاي شهر داشته باشند. فضایی که شهروند در آن‌ها احساس آرامش و امنیت ­کند. وجود گل‌هاي زيبا، گلدان‌ها همراه با معماري خاص به كار رفته در پياده‌رو، قايق پر از گل، آب‌نما و ساير زيبايي‌ها كه لازمه‌ی يك فضاي شهري مناسب است، به منزله‌ی آغازي براي يك شهر زيباست. فضاهاي عمومي در شهر، كاركردهاي مختلفي را داراست كه تلاش در راستاي احياء جنبه‌هاي اجتماعي و زيباشناختي آن، قابل تقدير است و جاي چنين فضاهايي در چهارگوشه شهر خالي است. شنيده‌ها حاكي از آن است كه پروژه‌هاي مشابهي در چهارسوي ميدان شهرداري رشت و خيابان‌هاي اطراف در آينده به اجرا خواهد رسيد. صرف‌نظر از اين كه پروژه انجام شده تا چه حد در دستيابي به اهداف خود موفق بوده است؛ اين موضوع بهانه‌اي شد تا در اين مقاله به طرح روابط اجتماعي در فضاي شهري پرداخته شود و فضاي شهري مناسب تشريح گردد.

روابط اجتماعي

ارتباطات بین دو نفر یا دو گروه و بیشتر، که هسته‌ی اصلی زندگی اجتماعی را تشکیل می­دهد، روابط اجتماعی خوانده می­شود. روابط اجتماعی باید، معنا­دار باشد و با آگاهی صورت گیرد. منظور از روابط اجتماعی، ارتباط و وابستگی متقابل انسان­ها و جهت­گیری رفتاری آن‌ها است. البته با افزایش جمعیت و پیچیدگی روابط و با گسترش گروه­های اجتماعی، روابط انسان­ها، همواره در یک مسیر، نخواهد بود و از حالت همسویی گاه خارج و به دشمنی تبدیل می­گردد. بسیاری از مسایل جامعه ما از ساخت روابط اجتماعی سرچشمه می­گیرد. هر جا که این ساخت عمودي باشد مانند یک خیابان یک­طرفه می­شود و بالادستان از زیردستان انتظار اطاعت دارند اما در رابطه اجتماعی افقی، افراد یک گروه و یا جامعه به یکدیگر انس و الفت می­ورزند و در جهت تحقق اهداف جامعه می‌کوشند. نکته مهم دیگر در روابط اجتماعی، وجود نظم است. اگر روابط اجتماعی دارای قاعده و نظم نباشد، نه تنها نیاز انسان ارضا نمی­شود، بلکه مانعی در جهت ارضاء نیاز او می­شود (رفیع­پور، 1378: 79).

رابطه اجتماعی می­تواند موقت یا با دوام باشد. چنانچه این رابطه متقابل، به صورت مداوم و منظم انجام شود، قابل توصیف، قابل شناسایی و نسبتاً ثابت است. انسان­ها نیاز ذاتی به برقراری روابط اجتماعی دارند و به همین دلیل، موقعیت­هایی ایجاد می­کنند تا بتوانند در آن رابطه اجتماعی را تجربه کنند. به تعبير مولانا:

هر که او از همزبانی شد جدا       بی­نوا شد گـرچه دارد صد صدا

(مثنوی، دفتر اول، بیت 28)

فضاي شهري مناسب

در حال حاضر، شهرهای ما به کمبود فضاهای شهری مناسب که در آن مردم با یکدیگر تعامل اجتماعی داشته باشند، دچار شده­اند و این حاکی از بحران ماشینی شدن در فضاهای شهری است. تعاملات اجتماعی در شهر اهمیت خود را از دست داده و فدای ارزش کاذب اتومبیل شده است و این در حالی است که نیاز انسان به روابط اجتماعی، هم‌چنان یکی از نیازهای اصلی وی به شمار می­رود. امروزه در درون شهرهای بزرگ، فضاهای شهری و اکثراً عمومی تبدیل به آزادراه­ها و بزرگراه­ها برای عبور و مرور اتومبیل­ها شده که در آن‌ها، انسان­ها با سرعت تمام از کنار یکدیگر عبور می­کنند. هر چند بر اثر تحولات اقتصادی، اجتماعی و سیاسی، نیازهای اجتماعات شهری با گذشته تفاوت کرده، اما نیاز به روابط چهره به چهره انسانی تفاوت نکرده است.

اهميت تقویت، توسعه، احیاء و ایجاد فضاهای شهری مناسب، باعث شده که دانشمندان از حوزه­های مختلفی مثل شهرسازی، جامعه­شناسی و غیره به مطالعه آن بپردازند. بسیاری سعی کرده­اند تا جوامع مختلف را بر اساس ماهیت و مقولات فضایی آن‌ها تحلیل کنند و دنیای اجتماعی را از زاویه تمایزات فضایی آن‌ها بنگرند و تبیین نمایند. با این حال، یکی از اتهاماتی که بر متفکران اجتماعی وارد می­سازند، این است که آن ها فضا را وارد مباحث نظری خود نکرده­اند.

به عنوان مثال، آنتونی گیدنز می­گوید: «می­خواهم این ادعا را مطرح کنم که اکثر نظریه‌هاي اجتماعی در توجه جدی و کافی به زمان­مند بودن رفتار اجتماعی و صفات فضایی، کوتاهی ورزیده­اند… نه زمان و نه مکان، هیچ کدام در مرکز نظریه اجتماعی قرار ندارند» (عماد افروغ، 1375: 13).

توجه به برنامه­ریزی و ایجاد فضاهای مناسب تعامل در شهرها از آن جهت اهمیت خاص می­یابد که در شهرهای کشور، عرصه­های جمعی و فضاهای شهری یا از بین رفته­اند و یا چهره از کف داده­اند. بنابراین با در دست داشتن الگوهای مناسب و موفق و شناخت دقیق جامعه شهری، ضرورت ارايه راهکارهایی برای توسعه روابط اجتماعی در فضاهای شهری که بتواند مورد استفاده قرار گیرد، احساس می­شود. به عبارتي در طراحی فضاهای شهری، باید عامل حفظ روابط اجتماعی را مدنظر قرار داد.

فضاهای شهری باید این خواسته را در شهروند ایجاد کند که از خانه خارج شده و با افراد جامعه خود ارتباط برقرار کند. فضاهایی که شهروند در آن‌ها احساس آرامش و امنیت می­کند، بیشتر می­تواند او را به تعاملات اجتماعی دعوت کند. فضای شهری ساختار سازمان­یافته، آراسته و واجد نظم به صورت کالبدی برای فعالیت­های انسانی است که اساساً از سه طریق شناخته می­شود. کیفیتِ محصور بودن فضا، کیفیتِ زیبایی­شناختی عناصر تشکیل­دهنده و فعالیت خاص شهری که در آن واقع می­شود، این خصوصیات، فضای شهری را از فضای باز در شهر متمایز می­کند (تولاچی، 1375: 3).

فضا فاصله بین ساختمان­ها و محدوده‌های خاص است. به گفته گیدنز «فضا مجموعه کالبدی برای اعمال متقابل اجتماعی است» (همان: 2).

یکی از انتقاداتی که لوفور به برنامه‌ریزی شهری متداول مطرح می­سازد این است که به فضا به مثابه یک موضوع عملی محض نگریسته شده و عین ریاضیات در نظر گرفته شده است و در نتیجه از ملاحظه ماهیت سیاسی و ایدئولوژیک آن غفلت شده است. در واقع، فضا یک واقعیت اجتماعی است و مجموعه­ای از روابط و اشکال اجتماعی است. ادوارد سوجا نیز از موضع دیالکتیک، فضا را یک محصول اجتماعی می­داند. فضا به مثابه یک محصول اجتماعی، می­تواند در طی زمان، مدام تقویت و یا بازتولید شود و نمودی از ثبات و استمرار را ارايه کند. از نظر او، تولید فضا هم وسیله و هم نتیجه کنش و روابط اجتماعی است.

مفهوم میدان

میدان، محل تجمع افراد و بروز و حضور رفتارهای جمعی و تعاملات اجتماعی است محلی که شهروندان برای گذران اوقات و دیدن یکدیگر به آن‌جا می­روند؛ مکانی با مقیاس انسانی و متناسب با رفتارها و ادراکات شخصی پیاده؛ محلی که شکل­دهنده بیشتر خاطرات جمعی ماست اما فلکه نه به معنای محل تجمع بلکه محل توزیع سواره است و انسان در این فضا جایگاهی نمی­یابد. البته شهرسازان در اندبشه دادن هویت به فلکه­ها هستند و اگر این امر اتفاق بیافتد، باعث رونق و سرزندگی اجتماعی، مشارکت اجتماعی و تعاملات اجتماعی می­شود و احتمال بروز ارتباط چهره به چهره را افزایش می­دهد. (شهرداری­ها،  شماره 30 : 58).

حال چه چاره­ای باید اندیشید تا تعاملات اجتماعی در چنین فضاهایی قوی­تر شود؟ روان­شناسان محیطی اعتقاد دارند که برای بروز یک واقعه در یک فضا، باید آن فضا در برگیرنده معانی خاصی شود و این معانی قابلیت پذیرش رفتار خاصی را بدهند. مثلاً برای بروز فعالیت­های جمعی اولاً باید آن فضا امکانات لازم را دارا باشد و ثانیاً فضا طوری باشد که احتمال بروز رفتار خاصی در آن بیشتر شود. مثلاً میدان برای این که بستری برای تعاملات اجتماعی باشد، هم باید دارای امکانات لازم از قبیل امکانات سرگرمی، محل فروش تنقلات، فضای سبز مناسب و هم از لحاظ نمادین و تاریخی، امنیت و ایمنی، دسترسی، دید به مناظر و نظایر این ها، جذابیت لازم را برای تجمع مردم داشته باشد. بدین ترتیب مردم از حضور در آنجا لذت می­برند و نسبت به فضا ارزیابی مثبت پیدا می­کنند. اما ارزیابی شهروندان از شهر نیز عامل مهمی است. دیدگاه ارزیابی شهر از نظر شهروندان، می­گوید که ذهن شهروندان به طور مداوم در حال ارزیابی شهر است. در واقع فضایی برای تعاملات اجتماعی مناسب است که عناصری را داشته باشد که مردم دوست دارند. اما عواملی که بر تأثیرگذاری عاطفی فضا بر احساس شهروندان نیز مؤثر است عبارتند از: نگهداری مناسب از فضا، منظم بودن فضا، آمیخته بودن با طبیعت، اهمیت تاریخی و غیره.

نتیجه­گیری و پیشنهادها

به طور کلی در کشور ما تعامل اجتماعی از جایگاه ضعیفی برخوردار است و این در فضای شهری ما محسوس است به خصوص در فضاهای عمومی شهر. بیشتر فضاهای شهری فاقد کارکردهای اجتماعی هستند. یکی از فضاهای شهری، میدان است، میدان در حقیقت یکی از فضاهای مناسب برای روابط اجتماعی شهروندان است اما در کشور ما میدان­ها عمدتاً یا فلکه­هایی هستند که در خارج از مقیاس در ورودی و خروجی شهرها گسترش می­یابد و یا فلکه­هایی هستند که در درون شهر هستند و فلکه­هایی ترافیکی­اند که برای دوران شدن ترافیک ساخته شده­اند و این در حالی است که جامعه ما نیاز به فضاهای شهری دارد که شهروندان بتوانند در آن فضاها، با خیال راحت، با امنیت و بدون هیچ‌گونه تهدیدی به برقراری روابط و تعامل اجتماعی بپردازند چرا که فضاهایی که شهروند در آن ها احساس آرامش و امنیت می­کند بیشتر می­تواند او را به تعاملات اجتماعی دعوت کند وگرنه محیطی که بوی زباله می­دهد، در آن ماشین­ها دایم بوق می­زنند و ازدحام آزاردهنده است، تنها موجب فرار شهروندان از فضا می­شود. تحقق فضاهای عمومی که در آن تعامل اجتماعی صورت پذیرد، وابسته به معماری شهری و آرایش فضایی خاص، توسط طراحی شهری است از طرفی شرایط دشوار زیست شهری، مکان­های کوچک و انبوه با انواع آلودگی­های صوتی و محیطی، این اقتضا را دارد که ساکنان شهر برای خروج از انزوای آپارتمان­نشینی و برای دسترسی به محیط­های بازتر و تعامل آزادتر به عرصه­هایی روی آورند که امکان ملاقات­های عمومی و گفت‌وگوهای غیررسمی با هزینه­های کمتری فراهم آید. (شهرداری­ها، شماره 30:15)

بالاخره در طراحی­های شهری باید عوامل زیر را در نظر گرفت:

ـ طراحی فضاهای متناسب جهت تفکیک حریم­ها و مشخص نمودن عرصه­های زندگی در مقیاس­های خصوصی، نیمه خصوصی، نیمه عمومی و عمومی

ـ طراحی فضاهای کالبدی جهت ارتقاء برخوردهای اجتماعی و روابط همجواری و همسایگی

ـ به وجود آوردن فضاهای شهری سرشار از زندگی، حرکت و پویایی

ـ طراحی عناصر و اجزای داخل مجموعه به نحوی که یک احساس تعلق، وحدت هویت و شناسایی و تشخیص بصری مجموعه و ایجاد فضاهایی با هویت و آشنا شرکت مؤثر داشته باشند.

ـ طراحی مجموعه و فضاهای زندگی با دارا بودن حداکثر تنوع، همنوایی و گوناگونی، زیبایی و تداوم بصری چشم­اندازها

ـ طراحی فضاهای امن و راحت برای گروه­های مختلف سنی و جنسی و هم‌چنین فعالیت­های فردی و اجتماعی

ـ جلوگیری از تکرار فضاهای یکنواخت در طراحی­های شهری

ـ اولویت دادن به حرکت پیاده در مراکز خدماتی جهت تأمین حرکت آزاد عابران پیاده با ایمنی و آرامش کامل

ـ ايجاد نور كافي در فضاهايي كه محل عبور و تردد عابر پياده است، به طوري كه عابران در شب هم امكان استفاده از فضا را داشته باشند.

منابع و مأخذ

1. افروغ، عماد (1375) فضا و نابرابری اجتماعی، تهران: انتشارات دانشگاه تربیت مدرس.

2. تولاچي، فضای شهری و روابط اجتماعی و فرهنگی، پایان­نامه کارشناسی ارشد گروه شهرسازی دانشگاه تهران، 1375 .

3. رفيع پور، فرامرز (1378) آناتومی جامعه، فرامرز رفیع­پور، تهران: شرکت سهامی انتشار.

4. ماهنامه شهرداری­ها، سال سوم، شماره 30 .

5. مسايل روز، سال دوم، ش 61، صفحه11.



* عضو هيات علمي موسسه آموزش عالي علامه اميني

گزارش سفر یک روزه‌ی اعضای مهرورزان گیل

مهندس فرامرز کوچکی‌زاد

در بهار 93 تصمیم سفر دیلمان پس از یک برنامه‌ریزی یک‌ماهه در تاریخ 27/3/93 با همکاری جمعی از مهرورزان گیل اجرا گردید. در ابتدا قرار بر این بود که همه‌ی شرکت‌کنندگان ساعت یک ربع مانده به هشت صبح در جلوی درب دفتر انجمن گرد هم آیند، متأسفانه برخی از اعضای انجمن با نیم‌ساعت تأخیر رسیدند و سفر با زمانی دیرتر آغاز گردید. ادامه‌ی خواندن

شورش‌هاي دهقاني گيلان (از 1906تا 1909) نوشته: ژانت آفاري

 ترجمه: مسعود حقاني پاشاكي

 اشاره: 

ژانت آفاری   Afary  Janet (1960 م) آمريكايي ايراني‌تبار، تاریخ نگار ایران مدرن است. او مدرک کارشناسی ارشد خود را در رشته‌ی زبان‌شناسی از دانشگاه تهران گرفته و مدرک دکتری در رشته تاریخ و مطالعات خاور نزدیک از دانشگاه میشیگان است. آفاري کرسی “ملیی چمپ”در حوزه‌ی دین جهانی و مدرنیته در دانشگاه سانتا باربارای کالیفرنیا را دارد. کتاب‌های او درباره‌ي تاریخ اجتماعی ایران به ویژه، سال‌های انقلاب مشروطه، که به زبان انگلیسی منتشر شده‌ است با استقبال و نقد و بررسی زیادی مواجه گشته است. مقاله پيش رو بخشي از مقاله‌اي‌با عنوان: ادامه‌ی خواندن

چای، گپ، فرهنگ

  زمين، مادر مهرباني است

گفت و گو با هادي غلام دوست به مناسبت انتشار رمان بالشي از خاك

آيا از سبك ويژه‌اي پيروي مي‌كني؟

زبان هر اثري سبك ويژه‌ي خود را دارد. اگر قرار باشد نويسنده‌اي در سبك خاصي كار كند، بي‌گمان خودش را در قفس تنگ آن محدود خواهد كرد. زبان و سبك هر اثر، از ويژگي­هاي مختص همان اثر بايد باشد. ادامه‌ی خواندن

چای، گپ، فرهنگ

                                                                      گیلان سرزمین پرورش ذوق و ادب

گفت‌وگو با دکتر فریدون شایسته درباره‌ی جشنواره‌ی پژوهشی استان‌ها

(فریدون شایسته، دکترای تاریخ از دانشگاه اصفهان و پژوهشگر تاریخ معاصر و به ویژه تاریخ محلی گیلان است.

کتاب «نهضت جنگل از آغاز تا فرجام» و مقالات پژوهشی متعددی از وی در نشریات کشور به چاپ رسیده است.)

 جشنواره‌ی پژوهشی مراکز استان‌های صدا و سیما را در تبریز چگونه دیدید!

نمی‌توان در مورد کلیه بخش‌های جشنواره اظهار نظر کرد مگر این که همه بخش‌ها را از نزدیک مشاهده کرد و با برگزیدگان هر بخش به گفت‌وگو نشست. ولی من در بخش پژوهش، شاهد برگزاری دو کارگاه نقد و بررسی روش‌های پژوهشی کیفی و کاربردی بودم که در صبح و عصر روز هفتم خرداد برگزار شد. کلاس دکتر کامران صداقت کلاس بسیار خوبی بود. پذیرایی و برگزاری تور گردشگری و بازدید از مکان‌های تاریخی و گردشگری شهر تبریز و اطراف آن نیز، اقدام بسیار جالبی بود.    ادامه‌ی خواندن

شرایط اشتراک گیلان ما

  گیلان ما

فصلنامه سیاسی، ادبی و فرهنگی

مدیرمسئول و صاحب امتیاز: محمدعلی فائق

سردبیر: دکتر غلامحسن مهدی‌زاده

 

شـرایط اشتراک

بهای اشتراک سالانه چهار شماره «گیلان ما» در داخل کشور با احتساب هزینه پست 200000 ریال و خارج از کشور 45 دلار است. متقاضیان می‌توانند وجه اشتراک را به حساب جاری فراگیر 811055255  بانک تجارت شعبه پورسینا- رشت، ابتدای خیابان دکتر حشمت به نام محمدعلی فائق واریز کنند و اصل برگه را با ذکر نشانی دقیق «کد پستی» به نشانی رشت صندوق پستی 1677 ارسال نمایند یا به شماره 3226820- 0131 فاکس کنند.

نام و نام خانوادگی: ………………………………………………………………………………

نشانی: …………………………………………………………………………………………………

…………………………………………………………………………………………………………..

کدپستی: ……………………………………. تلفن: ……………………………………………..

تاریخ علم پزشکی

 دکتر عنایت‌اله رحیمیان*

 ارسطو

ارسطو در سال 384 ق.م در مقدونیه بدنیا آمد؛ پدرش نیکو ماخوس طبیب مخصوص شاه بود. مانند پدرش طبیب شد، پس از 18 سالگی به مدت 20 سال عمر خود را به‌شاگردی افلاطون در شهر آتن گذراند. ادامه‌ی خواندن

در پشت نقاب دوسویگی درآمدی مردم‌شناختی بر هدیه در فرهنگ مردم گیلان

 

دکتر سید هاشم موسوی

                                             بی طلب تـو  این طلب‌مان داده‌ای       بی شمـار و حـد، عطـاهـا داده‌ای

کـان خـدای خـوب کـار  بردبـار       هـدیـه‌هـا را می‌دهـد در انتظـار ادامه‌ی خواندن