علی فرقانی

 

با توجه به اجلاس سران کشورهای حاشیه دریای کاسپین در باکو و بیانیه مشترک 15 بندی رؤسای جمهوری این کشورها که در شماره های قبلی دوفصلنامه «ره آورد گیل» به آن اشاره شده، این امید تقویت گردید که انشاا… به زودی اقدامات مربوط به حفاظت پایداری زیست محیطی دریا شروع گردد. از محققین و خوانندگان گرامی «گیلان ما» تقاضا می شود نظرات اصلاحی و تکمیلی خود را درباره مقالات مربوط به دریای کاسپین برای درج در «گیلان ما» به دفتر این مجله ارسال دارند.

                                                                                                                                                             گیلان ما

چکیده:

دریای خزر وسیع ترین و پهناورترین دریاچه جهان است که کشورهای ایران، روسیه، ترکمنستان، قزاقستان و جمهوری آذربایجان در اطراف آن قرار دارند. طول سواحل آن حدود 6525 کیلومتر است. در طول تاریخ نام های گوناگونی بر آن اطلاق می شده و در حال حاضر به دریای کاسپین شهرت دارد.بر اساس توپوگرافی، بستر دریا به سه بخش کم عمق شمالی، گودال مرکزی و گودال جنوبی تقسیم می شود که از نظر ژئومورفولوژی نیز ناهمگون است.آب دریا از منابع گوناگونی، نظیر آب های سطحی و رودخانه ها، بارش، آب های زیرزمینی و   چشمه ها تأمین می شود.چون دریای خزر بخشی از سرزمین ما، ایران را تشکیل می دهد، در نتیجه آشنایی با آن ضروری به نظر می رسد. روش تحقیق بر مبنای مطالعات کتابخانه ای بوده و در نگارش آن علاوه بر کتاب ها، مقالات، گزارش ها، از سایت های مختلف نیز استفاده شده است.

واژگان کلیدی: دریای کاسپین، موقعیت، ویژگی های طبیعی

 

مقدمه

دریاچه کاسپین، بزرگ ترین و وسیع ترین دریاچه جهان، در بخش شمالی کشور ایران قرار دارد و     به خاطر وسعت بسیار زیاد آن، به دریا شهرت یافته است. در گذشته این دریا بین ایران و شوروی سابق قرار داشت. در نتیجه، اهمیت استراتژیکی آن برای غرب بسیار حائز اهمیت بود. اما از سال 1990 بر اثر از هم پاشیدگی کشور شوروی و پیدایش کشورهای جدید مسائل تازه ای در جغرافیای سیاسی منطقه پدید آمد. تعیین رژیم حقوقی و اختلافاتی که در این زمینه بین کشورهای اطراف آن وجود دارد سبب گردیده تا به امروز به توافق قطعی و پایدار دست پیدا نکنند. از طرف دیگر، این دریا از جهات مختلف، یعنی دارا بودن منابع زیرزمینی، صید، حمل و نقل و گردشگری، برای ما حائز اهیمت است. سطح         استان هایی که در سواحل این دریا قرار دارند 4 درصد مساحت کل کشور است و به جهت شرایط طبیعی مطلوب پرتراکم ترین منطقه جمعیتی ایران را تشکیل می دهد.در حال حاضر آلودگی آب این دریا از موضوعات بسیار مهم و اساسی محسوب می شود و اگر روند آلودگی ها به همین صورت تداوم یابد در آینده ای نه چندان دور اثری از موجودات آبزی در آن نخواهد بود.شناخت دقیق دریا و آشنایی با ویژگی های عمده آن سبب افزایش آگاهی و بالا رفتن حساسیت ما نسبت به آن می شود. این شناخت و آگاهی به ما کمک خواهد کرد تا در جهت حفظ و نگهداری آن توجّه بیشتری از خود نشان دهیم.

موقعیت

دریای خزر بین 36 درجه و 34 دقیقه و 35 ثانیه تا 46 درجه و 23 دقیقه عرض شمالی و 64 درجه و 38 دقیقه و 39 ثانیه تا 54 درجه و 37 دقیقه و 19 ثانیه طول شرقی واقع شده است. این دریا بین پنج کشور آذربایجان، ایران، روسیه، قزاقستان و ترکمنستان قرار گرفته است.

به طور کلی، در سراسر دنیا حدود 440000 کیلومتر سواحل وجود دارد که این رقم چیزی در حدود 3 درصد کل طول خشکی های سراسر کره زمین است. طول محیط دریای کاسپین حدود 6525 کیلومتر است.از این میان 820 کبلومتر سواحل آذربایجان، 1900 کیلومتر سواحل قزاقستان، 814 کیلومتر سواحل ایران و مابقی در سواحل روسیه و ترکمنستان واقع شده است. (جعفری، 1366، 3)


جدول شماره 1 طول سواحل ایران

1

طول کل سواحل ایران بدون خلیج گرگان و تالاب انزلی

8/ 642 کیلومتر

2

طول کل سواحل ایران با خلیج گرگان

4/ 814 کیلومتر

3

طول سواحل گرگان

123 کیلومتر

4

طول سواحل انزلی

5/ 48 کیلومتر

5

طول ساحلی استان مازندران

336 کیلومتر

6

طول ساحل استان گیلان

298 کیلومتر

7

طول ساحل استان گلستان

179 کیلومتر

 

منبع: خوشروان؛ 1379؛ 34

 


نقشه شماره 1- دریای خزر و کشورهای حاشیه آن       منبع سایت: Wiki pedia

مشخصات عمومی دریای کاسپین

جدول شماره 2

مساحت کل حوضه آبریز دریای خزر

3700000 کیلومتر مربع

حجم آب دریای خزر

77860 کیلومتر مکعب

طول محیط دریای خزر

6525 کیلومتر

 

مساحت

حداکثر

412000 کیلومتر مربع

حداقل 

374000 کیلومتر مربع

میانگین  

393000 کیلومتر مربع

طول دریا

1200 کیلومتر

 

عرض دریا

بیشترین عرض

554 کیلومتر

کمترین عرض

202 کیلومتر

عرض متوسط

310 کیلومتر

 

عمق دریا

عمیق ترین نقطه

1100 متر

عمق متوسط

180 متر

منبع: سماعی، 1372

 دریای خزر بر اساس توپوگرافی بستر، به سه بخش کم عمق شمالی، گودال مرکزی و بخش گودال جنوبی تقسیم می شود.بخش شمالی: اگر با خط فرضی مستقیمی؛ شبه جزیره چچنرا در غرب به دماغه تیوب- کارگان در شبه جزیره مانگلیشلاق در شرق وصل نماییم. ناحیه ای که در شمال این خط قرار دارد، ناحیه شمالی می نامند. این قسمت شیب بسیار ملایمی داشته و حدود یک صدم آب دریای خزر در آن قرار دارد. حدود چهار پنجم از وسعت آن عمقی کمتر از 10 متر دارد و فقط قسمت کمی از آن، که نزدیک بخش میانی است، در حدود 25 متر عمق دارد. متوسط عمق این بخش 2/6 متر است (درویش زاده؛ 1382؛ 778). 73/27 درصد از مساحت کل دریا در این بخش واقع شده و تردد در این بخش فقط باکرجی های کوچک امکان پذیر است.داده های حاصل از امواج لرزه ای مؤید وجود پوسته گرانیتی در بستر این بخش از دریا می باشد که به صفحه تکتونیکی پلاتفرم روسیه تعلق دارد (خوشروان؛ 1379؛ 22).بخش میانی: بخش میانی یا مرکزی در منطقه مابین مرز شمالی و خطی که شبه جزیرهآپشرون (آبشوران) یا دقیق تر جزیره ژیلوییرا به دماغه کوالی یا خوالی در شرق متصل می نماید، قرار می گیرد. (موسوی؛ 1380؛ 33). این محدوده نسبت به بخش شمالی عمیق تر است. عمق متوسط  آن 6/175 متر است. حداکثر عمق این ناحیه 850 متر است. این ناحیه بیش از 35 درصد از حجم کل دریا را تشکیل می دهد. جنس پوسته بستر دریا در این قسمت نیز از ترکیب سنگ های قاره ای است.

یک برجستگی زیر آبی به نام سرتدر حد فاصل بخش مرکزی با بخش جنوبی وجود دارد که در حدفاصل دماغه باکو و خلیج قره بغاز با امتداد شمال غرب- جنوب شرق کشیده شده است. این برجستگی ادامه بلندیهای قفقاز است و عمق آب در این قسمت به کمتر از 200 متر می رسد. (آقانباتی، 1383؛ 57).بخش جنوبی: این منطقه در جنوب خط شبه جزیره آبشرون و دماغه کوالی واقع بوده و تا انتهای کرانه های جنوبی ایران ادامه دارد.این بخش به عنوان عمیق ترین قسمت دریا محسوب می شود که در سال 1997 میلادی بر اساس عملیات هیدروگرافی انجام شده، عمقی در حدود 1025 متر می باشد که در 60 کیلومتری شرق آستارای جمهوری آذربایجان واقع شده است (شهرابی؛ 1373؛ 218). عمق متوسط این قسمت 325 متر و حجم آب این ناحیه 67/ 63 درصد و مساحت آن نزدیک به 64/35 درصد کل مساحت خزر می باشد.

 

جدول شماره 3    مشخصات کلی بخش های مختلف دریای خزر

 

بخش

عمق متوسط

(متر)

حداکثر عمق

(متر)

مساحت هر بخش

(به درصد)

حجم آب هر بخش

(به درصد)

بخش شمالی

2/6

80

73/27

1/0

بخش میانی

6/175

850

63/36

23/36

بخش جنوبی

325

1025

6/35

67/63

 


نقشه شماره 2- عمق دریای خزر بر حسب متر

(آقانباتی به نقل از زنکویچ 1951 تاسکین 1954)

 

جنس پوسته بستر  گودال جنوبی از نوع مواد شبه اقیانوسی از جنس بازالت ها بوده که وجود چنین پوسته ای در حد فاصل صفحات قاره ای پلاتفرم توران در شمال و صفحه ایران در جنوب پدیده ای غیر عادی از زمین شناسی محسوب می شود. فعالیت های تکتونیکی در این ناحیه بسیار شدید است و گسل های بی شماری در بستر بخش جنوبی دریای خزر، با فعالیت زلزله خیزی بالا، وجود دارد. تراکم گل فشان ها، گازهای کم عمق، گنبدهای شنی تحت فشار، معرف پایداری بستر دریا در این قسمت می باشند. (Dapphonia؛ 1974).

 

نام های دریای خزر

این دریا از قرون گذشته تا به امروز بیش از 70 نام داشته؛ مبنای بیشتر نام گذاری ها، یا از نام طوایفی بوده که در کرانه های آن زندگی می کردند و یا شهرها و مکان هایی بوده که در کنار این دریا واقع شده اند. نام قدیمی این دریا خاوالینسکی است که اساس آن یک شعر رزمی است که در مورد سارکو تاجر نوگرایی که این دریا را پیموده، نهاده اند. نام چینی این دریا، دریای باختری و نام تاتاری آن آق دنیز یعنی دریای سفید می باشد. (شهرابی، 1373، 213).

در منابع یونانی و لاتین (هرودوت، ارسطو، بطلمیوس) دریای هیرکانی شهرت داشته است. در لغت نامه دهخدا آمده: «دریای خزر به نام های دریای جرجان، دریای طبرستان، بحر مازندران، بحر آبسکون و بحر قانیا مشهور بوده است.»

در فرهنگ معین چنین آمده: «خزر قومی که سابقاً در حاشیه بحر خزر و شمال جبال قفقاز سکونت داشتند.». در فرهنگ عمید نیز آمده: «خزر نام طایفه ای از اقوام آریایی که در قدیم در ترکمنستان و سواحل غربی دریای خزر بسر می بردند. آنها را خزران و خزرانیان هم گفته اند.»

این دریا نام های دیگری مانند دریای باکو، دریای طیلستان (تالش)، دریای کمرود، دریای گیلان (بحرالجیل)، دریای دیلم، دریای گسکر، دریای کپورچال، دریای استرآباد، دریای شیروان، دریای خراسان و قزوین داشته است. اعراب نخست آن را بحر جرجان و سپس بحر خزر و در زبان اردو به نام دریای بحیره قزوین خوانده می شد. این دریا در نیم قرن اخیر به نام های دریای خزر و دریای مازندران در ایران رواج داشته است. در سال 1375 بر اساس مصوبه هیأت وزیران از خزر به دریای مازندران تغییر یافت. در اواخر سال 1381 مجدداً به دریای خزر تغییر یافت.

نام آن در محافل بین المللی و در بسیاری از کشورهای جهان کاسپین شهرت دارد. کاسپین خود از نام قوم کاسپی یا کاسی گرفته شده است که قبل از آریاییها در ایران می زیستند. برای جلوگیری از تجارب ناخوشایند دیگر، نظیر تلاش برای تغییر نام خلیج فارس، بهتر است واژه دریای کاسپین از سوی دولت برای استفاده های بین المللی و همچنین در کتاب های آموزشی و رسانه ها از همین واژه استفاده گردد.

 

آب و هوا

آب و هوای دریای خزر در بخش های مختلف، به علت گستردگی زیاد در عرض جغرافیایی و همچنین گسترش آن در طول جغرافیایی، متنوع است. در بخش های شمالی دریا و سواحل آن، در فصل زمستان هوای بسیار سرد حاکم است، طوری که در این مواقع دما گاهی تا 38 درجه زیر صفر نزول می کند و ضخامت یخ به حدود 60 سانتی متر می رسد.در فصل سرد سال ابتدا قسمت های مصب رودخانه ولگا از یخ پوشیده می شود. در قسمت  جنوبی تر ولگا توده های انبوه یخ های شناور به چشم می خورد و در آخر فصل زمستان قسمت شمالی دریای خزر از قطعات یخ شناور پوشیده می شود که در اثر حرکات باد، یخ های مذکور، در نقاط کم عمق شمالی به کف دریا گیر کرده و به تدریج قطعه های دیگر نیز به آن متّصل و کوه های یخی بزرگی را تشکیل می دهند که در امر کشتیرانی و اکتشافات دریایی مزاحمت های عمده ای ایجاد می نمایند. بدین معنی که جریان آب قطعات بسیاری از یخ های شناور و ساکن را با خود به بخش مرکزی تا حوالی بنادر ماخاج قلعه منطقه دربند قفقاز می آورد (موسوی، 1380، 47). حدود چهار ماه از سال، یعنی از اواسط آذر تا اوایل فروردین، دمای این قسمت زیر صفر بوده و پدیده یخبندان رخ می دهد (شهرابی، 1371، 221).سواحل شمال و شرق دریا آب و هوای خشکی دارد. میزان بارندگی سالیانه در این قسمت، که شامل کشورهای قزاقستان، ترکمنستان و قسمتی از شمال دشت گرگان است، بین 100 تا 200 میلی متر در سال است. میانگین دما در این بخش در دی ماه بین 7 تا 10 درجه زیر صفر و در تیرماه بین 24 تا 26 درجه سانتی گراد است. در قسمت میانی، چه در سواحل و چه در داخل دریا، میانگین دما 5- درجه تا 5+ درجه و در تیرماه بین 25 تا 26 درجه سانتی گراد است.میزان بارندگی سالانه در شرق میانه خزر، حوالی شبه جزیره ترکمن باشی، از 100 تا 140 میلی متر و در نقطه مقابل آن در غرب، یعنی حوالی شبه جزیره آبشرون آذربایجان، تا 200 میلی متر           می باشد. (موسوی، 1380، 13). این مقدار در بخش جنوبی دریا نیز از غرب به شرق بسیار متغیر است، طوری که میانگین بارندگی سالانه در ایستگاه پیلمبرا (غرب تالاب انزلی) حدود 2238 میلی متر و در گرگان به 637 میلی متر تنزل می یابد (علیجانی، 1374، 165).

 

زمین شناسی و تکتونیک

دریای خزر گودالی است که در مغرب آن کوههای قفقاز و در جنوب آن سلسله جبال البرز و در شمال آن اراضی پست و هموار حوضه آبریز رود ولگا و در مشرق آن صحرای خشک و سوزان قره قوم و فلات اوست اورت قرار دارد. (آزاد، 1372، 25). تاکنون مطالعات زیادی در مورد دریای خزر صورت گرفته است. اما بخشی از مطالب مربوط به زمین شناسی مبهم و ناشناخته باقی مانده است. دریای خزر در ابتدای تشکیل اهمیت و وسعت زیادی داشته و با دریای سیاه و اورال و حتی با مدیترانه و اقیانوس منجمد شمالی در ارتباط بوده (درویش زاده به نقل از فورن، 1382، 78). دریای خزر، آرال و سیاه بقایای دریای وسیع تتیس دوران مزوزونیک هستند که در بین رشته کوههای چین خوردگی آلپ- هیمالیا قرار گرفته است.

و در دوره ترشیاری در اثر چین خوردگی های وسیع و تغییر شکل بعدی از هم جدا شدند. در محل فعلی دریای خزر در دوران پالئوزوئیک و مزوزوئیک دریاهایی وجود داشته که در دوره های بعدی به ویژه در قسمت شمال شرق آن بر اثر عقب نشینی آب یا بالا آمدن زمین قطعات نسبتاً بزرگ خشکی به وجود آمده و بر عکس گودال جنوبی منطقه به طور مداوم زیر آب فرو می رفته است. (موسوی، 1380، 13). از اواخر کرتاسه تا حال حاضر منطقه وسیعی، که مشتمل بر دریای اژه،             دریای سیاه، منطقه قفقاز، آذربایجان، دریای خزر، دریاچه آرال و منطقه کپه داغ است، بی ثبات بوده                 و حرکات تحت الارضی همیشه در آن وجود داشته است. این حرکات سبب فرو رفتگی ها و برآمدگی ها همراه با گسلش هایی بوده و زلزله هایی مانند زلزله معروف قوچان، عشق آباد، جاده هراز، رودبار را، که اکثراً معلول همین حرکات خشکی زایی است، سبب شده اند. (همان منبع). از اواسط میوسن دریای خزر، سیاه و منطقه بین آنها از اقیانوس تتیس جدا شد و تبدیل به حوضه داخلی آب لب شور گشته است. در دوره پلیوسن دریای سیاه و دریای خزر از یکدیگر جدا شدند. به این ترتیب ملاحظه می شود که تغییرات همراه با حرکات زمین ساختی در منطقه وسیعی تدریجاً باعث فرو رفتن دریای اژه و دریای سیاه و بالا آمدن منطقه قفقاز و البرز و پایین رفتن قسمت جنوبی دریای خزر و بالاخره بالا رفتن دریاچه آرال در شمال شرقی دریای خزر شده است.

دریای خزر از پلیوسن بالایی تا کواترنر با پسروی و پیشروی های چندی همراه بوده که بیش از همه به دوره های یخچالی و بین یخچالی مربوط است، طوری که در اواخر کواترنر پیشین سطح آب حدود 75 متر نسبت به امروز بالاتر بوده است. (همان منبع). اصولاً فرو رفتگی خزر تحت تأثیر عملکرد گسل هایی است که می توان آن را به عنوان بخشی از ژئوسنکلینال مدیترانه در نظر گرفت.    در حاشیه جنوبی کوه های البرز و در حاشیه جنوب غربی و غرب آن کوه های تالش قرار دارند. کوه های البرز به صورت یک آنتی کلینوریم بوده و در عین حال با شکستگی ها، گسل ها و روراندگی های مهم همراه است. این گسل ها با ساحل فعلی دریای خزر موازی اند و در امتداد همین گسل هاست که کف دریا در حال فرونشینی و بعضاً بالا آمدن است.

روند رشته کوه های تالش با جهت شمالی- جنوبی و البرز با جهت غربی- شرقی نتیجه عملکرد برخورد صفحه اقیانوسی بستر سخت خزر با صفحات قاره ای فلات ایران، روسیه، قفقاز و توراناست. که در اثر فشارهای وارده جهت آنها به شکل کنونی درآمده است.

ریخت شناسی کف دریای خزر در سه قسمت شمالی، مرکزی و جنوبی ناهمگون بوده و مورفولوژی ناهنجاری بر آن حاکم است. این ریخت شناسی سبب شده که پراکنش و گسترش           رسوب هایی که توسط عوامل فرسایش وارد این دریا می شوند نیز ناهماهنگ باشند. حد نهشته های کم عمق و عمیق به طور کامل از یکدیگر مجزا نیست.

سالانه حدود 90 میلیون تن رسوب وارد دریای خزر می گردد، که به طور عمده توسط رودخانه ها، به ویژه رود ولگا، صورت می گیرد. از میان رسوبات، سیلتبیش از بقیه است و به همراه رسوبات دیگر مانند ماسه، رس کربناتی دانه ریز ضخامت قابل توجهی را تشکیل می دهند. سیلت ها مربوط به دوره کواترنرپسین (پلیوستوسن) هستند که این دریا در حال جدا شدن از دریاهای سیاه و مدیترانه بود. ضخامت نهشته های نرم بستر دریای خزر از 40 متر در نقاط شمالی و مرکزی تا 1200 متر در بخش جنوبی برآورد می شود. این رسوبات بر روی پی سنگ زمان های مختلف زمین شناسی قرار دارند.

 

منابع تأمبن کننده آب دریای خزر

آب موجود در دریای خزر از منابع مختلفی تأمین می گردد. مهمترین این منابع عبارتند از: آب های سطحی و رودخانه ها، بارش، آب های زیرزمینی و چشمه ها. (فرهنگ جغرافیایی کشور، 1382، جلد دوم).

حدود 130 رودخانه آب خود را به دریای خزر می ریزند که مهمترین آنها عبارتند از:

- قلمرو ایران: سفیدرود، رودخانه گرگان، رودخانه اترک، رودخانه نکا (تجن) و…

- قلمرو جمهوری آذربایجان: رودخانه کور یا کوروش، رودخانه سمور

- قلمرو جمهوری فدراتیو روسیه: رودخانه ولگا، رودخانه ترک

- قلمرو جمهوری قزاقستان: رودخانه اورال، رودخانه امبا

 

جدول شماره 4      مهمترین رودهایی که به دریای خزر می ریزند

نام رود

مساحت حوضه

کیلومتر مربع

طول شاخه اصلی

کیلومتر

متوسط حجم آب

سالانه به کیلومتر مکعب

درصد به کل

واردات دریا

ولگا

1459000

3700

235

5/78

کورا

188000

1300

6/19

6

اورال

237000

2450

3/9

3

ترک

38800

580

4/7

5/2

امبا- کوما- سمور- سولاک- اترک-

ارس

 

———-

 

———-

 

4/14

 

5

سفیدرود

57880

650

4

3/1

12 رشته رودخانه

بین سفیدرود و

چالوس

 

4550

 

———-

 

8/1

 

 

 

 

کمتر از 7/3

رودخانه چالوس

1555

———-

41/0

رودخانه های شرق چالوس تا اترک

 

23500

 

———-

 

2

27 رودخانه غرب سفیدرود تا ارس

 

5000

 

———-

 

3/3

منبع: سماعی، 1372

 

با توجه به جدول شماره 4 ولگا طویلترین رود اروپاست که 3700 کیلومتر طول و حوضه آبگیری آن حدود 1459000 کیلومتر مربع است. بیش از 95 درصد از آب دریا از طریق رودهایی، که از کشورهای غیر از ایران سرچشمه می گیرند، تأمین می گردد. که در این میان سهم ولگا بیش از 78 درصد است.

رودخانه های ایران تنها حدود 5 درصد آب دریا را تأمین می کنند. مجموع آبی که از طریق رودخانه هاوارد دریای خزر می شود سالانه حدود 350 کیلومتر مکعب است.

از طریق بارش سالانه حدود 100 کیلومتر مکعب آب وارد دریای خزر می شود، که اگر آب وارده از طریق رودخانه ها را به آن اضافه نماییم، مجموع آبی که به این شکل وارد این دریا می شود بالغ بر 450 کیلومتر مکعب (رقمی در حدود 1 به 176 کل حجم آب دریای خزر) است. که این حجم آب می تواند سطح دریا را حدود 125 تا 135 سانتی متر بالا بیاورد. ولی در حالت عادی با تبخیری که  در آن انجام می گیرد این بالا آمدن به طور معمول خنثی می گردد و سطح آب ثابت می ماند (شهرابی، 1372، 219). میزان تبخیر سالانه آب این دریا در حدود 4 متر است. سالانه حدود 30 درصد آب های وارده به دریای خزر از طریق آب های زیرزمینی (چشمه های زیر دریا و خشکی) تأمین می گردد. میزان PH آب بین 2/8 تا 6/8 است. میزان شوری آب در نقاط مختلف متغیر است، به طوری که این مقدار از 8 در هزار در شمال تا 18 در هزار در جنوب متفاوت است و در خلیج قره بغاز به حدود 300 در هزار هم می رسد (مسایل دریای خزر، 1381، 4). میانگین شوری حدود 6/12 گرم در هزار است که حدود یک سوم شوری آب اقیانوس ها است. مقدار کلرور سدیم آن خیلی کمتر ولی یون کلسیم و سولفات بسیار زیادتری نسبت به اقیانوس ها دارد. ترکیب آب آن با دریاچه های آب شیرین شباهت دارد (درویش زاده، 1382، 778).

 

خلیج ها، جزایر و بنادر

در اطراف دریای خزر پیشروی آب دریا به طرف خشکی سبب ایجاد خلیج های گوناگونی گردیده که شرایط و اثرات هر کدام متفاوت از دیگری است. در بخش های شرقی دریا خصوصاً صحرای قره قوم به علت گرمای زیاد و تبخیر شدید، کاهش سطح آب دریا و همچنین بالا رفتن میزان غلظت شوری سبب مرگ آبزیان خصوصاً ماهیان می گردد. اما در بخش های غربی و جنوبی به علت بارش فراوان و رودهای فراوان، شوری آب کمتر بوده و به همین دلیل محل مناسبی برای تکثیر و زیست آبزیان محسوب می شود. همچنین به علت عمق نسبتاً زیاد مکان مناسبی برای ایجاد لنگرگاه محسوب می شود.

مهمترین خلیج های دریای خزر به قرار زیر است:

خلیج کمسومولتس این خلیج در شمال شرقی دریا قرار گرفته است و به خلیج کایداک شهرت دارد. خلیج کراسنوودسک (ترکمن باشی) این خلیج در شرق دریا و در کشور ترکمنستان قرار دارد. عمق آب اندک، اما از نظر ذخایر نفتی بسیار اهمیت دارد. این خلیج توسط دماغه باریکی از شمال باختری و جزیره چلکن در جنوب جدا گشته است.

خلیج قره بغاز (گلوکاه سیاه) این خلیج در بخش مرکزی سواحل شرقی به وسعت 18000 کیلومتر مربع و در حاشیه بیابان قره قوم در کشور ترکمنستان قرار گرفته است. میزان شوری آب در این بخش از 200 گرم در لیتر بیشتر است، طوری که وقتی آبزیان دریا به این قسمت می آیند در اثر شوری زیاد آب می میرند.

خلیج حسینقلی، خلیج کم عمق و کوچکی در ساحل خاوری دریا و جنوب منطقه چیکشلار ترکمنستان است که رود اترک به آن می ریزد. از خلیج های دیگر این دریا می توان به خلیج بالکان یا بالخان در شمال شرق خلیج ترکمن باشی، خلیج گرگان در جنوب شرقی بهشهر، خلیج قنبریل آغاج (درخت طلایی) در غرب خزر بین شهرستان سالیان و لنکران، خلیج آقراخان در غرب و در نزدیکی شهر کیزلر، خلیج انزلی در جنوب خلیج غربی دریا و خلیج نوشهر در جنوب را نام برد.

در دریای خزر جزایر متعددی وجود دارد که از شمال به جنوب عبارتند از: چتیری بورگونی (چهارتپه) در جنوب دلتای ولگا- لیباژی، بوئینسک، جزیره اگورچینسک و کیرلدر شمال و شمال شرقی و شبه جزیره معروف بوزاچی، کوالی در نزدیکی شبه جزیره مانگیشلاق، به دلیل حضور بی شمار سگ آبی در این جزیره به زبان روسی این جزیره را تیولنبه معنی سگ آبی گویند. در غرب دریا نیز این جزایر وجود دارند: جزیره ساری در جنوب شرقی شهر لنکران جمهوری آذربایجان، جزایر کوچک ولی نفتی دودوانی، نارگین، بولا، در باکو جزایر کوچک ولی پراهمیت نفتی ژیلویی و آرتیوم. (موسوی، 1380، 36).

در دریای خزر تعدادی بندر وجود دارد که مهمترین آنها عبارتند از: بندر آستاراخان (آستاراگان، هشترخان) مهمترین بندر بازرگانی روسیه در دریای خزر بر روی دلتای ولگا، بندر بادکوبه (باکو) در  کشور آذربایجان، بندر دربند در داغستان بین باکو و ماهاج قلعه، بندر کراسنوودسک در ترکمنستان،               بندر الکساندروسک در کشور قزاقستان، بندر کوریو در شمال مصب رود اورال و در کشور روسیه. در سواحل ایران نیز بنادر انزلی، نوشهر، فریدون کنار، ترکمن و گز قرار دارند.

 

زندگی جانوری

جانورانی که در حال حاضر در دریای خزر زندگی می کنند مشتمل بر 730 گونه از 375 جنس بوده که دارای ویژگی های زیر هستند:

- جانورانی که دارای دو منشأ  بومی یا مهاجر می باشند.

- موجوداتی که تنوع گونه ها محدود، ولی تعداد افراد هر گونه فراوان است.

- موجودات خاص محیط های دریایی، نظیر Radioloriay، بازوپائیان، اسفنج های آهکی، خارپوستان

- حدود 60 درصد جانوران این دریا را ماهی ها، سخت پوستان و تعداد معدودی از نرم تنان تشکیل می دهند که در مقایسه با دریاهای آزاد خود صفت مشخصی برای دریای خزر محسوب می شوند. (zenkeevitc، 1963).

 منابع:

1- آقانباتی، سیدعلی، 1383، زمین شناسی دریای خزر، سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی

2- آزاد، منصور، 1372، علل افزایش سطح آب دریای خزر و پیشروی آن در ساحل، مرکز  ارشاد اسلامی گیلان

3- جعفری، عباس، 1366، شناسنامه جغرافیای طبیعی ایران، انتشارات گیتاشناسی

4- خوشروان، همایون، 1379، پهنه بندی ریخت شناسی سواحل جنوبی دریای خزر، مرکز ملی مطالعات و تحقیقات منابع آب دریای خزر

5- دهخدا، 1377، لغت نامه دهخدا، انتشارات امیرکبیر

6- درویش زاده، علی، 1382، زمین شناسی ایران، انتشارات امیرکبیر

7- زمردیان، محمدجعفر، 1383، ژئومورفولوژی ایران، دانشگاه فردوسی مشهد

8- سماعی، منصور، 1372، گزارش اجمالی تحولات دریای خزر، مرکز مطالعات و تحقیقات منابع آب دریای خزر

9- شاهینی، شاداب، 1378، دریاها و دریاچه ها و تالاب های ایران، مرکز مطالعات و تحقیقات منابع آب دریای خزر

10- شهرابی، مصطفی، 1373، دریاها و دریاچه های ایران، سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی

11- علایی، محمود، 1381، ژئومورفولوژی ایران، نشر قومس

12- عمید، حسن، 1369، فرهنگ فارسی عمید، انتشارات امیرکبیر

13- علیزاده، حمید، 1383، مقدمه ای بر ویژگی های دریای خزر، انتشارات نوربخش

14- علیجانی، بهلول، 1374، آب و هوای ایران، انتشارات پیام نور

15- فرهنگ جغرافیایی رودهای کشور، حوضه آبریز دریای خزر، 1382، جلد دوم، سازمان جغرافیایی وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح

16- موسوی روحبخش، سید محمد، 1380، زمین شناسی دریای خزر، سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی

17- معین، محمد، 1377، فرهنگ فارسی معین، انتشارات امیرکبیر

18- موحد دانش، علی اصغر، 1373، هیدرولوژی آبهای سطحی ایران، سمت

19- مسائل دریای خزر، 1381، مرکز ملی مطالعات و تحقیقات دریای خزر

20- مسائل دریای خزر، 1382، مرکز ملی مطالعات و تحقیقات دریای خزر

21- www.shomalnews.com

22- www.cibloggers.com

23- www.wikipedia

24- Dppolonia, 1974 caspian sea foor hazard

25- John pethick 1984 an introduetion to castar geomorphology 

26- Allen Zenkevitch L. A. 1963 biology and faun of the sea of theussrgeorg and urwin Lt.d