دکتر عبدالکریم گلشنی
اشاره
دوران بعد از رنسانس در اروپا، که مقارن با رویدادهای بزرگ علمی، صنعتی، فرهنگی و دینی است، به نام «عصر جدید» شهرت یافت. از تحوّلات فرهنگی این عصر، یکی تبدیل کتابخانه های سلطنتی- امپراطوری به موزه ها و کتابخانه های ملّی بود، که با حمایت و تشویق دولتمردان دانشور، مجموعه های هنری قدیمی و آثار علمی موجود در این مراکز، به تدریج از انحصار درباریان منتزع شد و در دسترس عام قرار گرفت.

در قرن هفدهم میلادی (یازدهم قمری)، ژان باتیست کولبر J.B.Colbert (1682- 1619)، وزیر معروف لوئی چهاردهم و مؤسس آکادمی علوم فرانسه، آنتوان گالّان (1715- 1646)، مستشرق فرانسوی و مترجم کتاب هزار و یک شب و همچنین خانوادة خاورشناس، پُتی دولاکروا (پدر، پسر و نوّه) را برای یک مأموریت به سرزمین های خلافت عثمانی و ایران صفوی اعزام کرد تا نسخ خطی شرقی را در مخازن کتب بلاد اسلامی، به ویژه دارالخلافه استانبول و دارالسلطنه اصفهان، شناسائی کرده و پس از مطالعه یا ترجمه، نتیجه را به کتابخانة سلطنتی پاریس انتقال دهند.1
آگاهی ما از نسخه های فارسی موجود در این کتابخانة بزرگ، پس از گذشت حدود دویست سال و بعد از چاپ فهرست چهار جلدی (با یک تکمله) گابریل بلوشه (1937- 1870)، خاورشناس فرانسوی، در سال های 1905 تا 1912، به دست آمد.2
در انگلستان، کتابخانة موزه ی بریتانیایی و کتابخانه بودلیان (بادلیان) در دانشگاه اکسفورد، از قدیمی ترین و معتبرترین مراکز دست نویس های شرقی، به ویژه کتب نایاب و منحصر به فرد، است. هرمان اِته H.Ethé (1917- 1844)، مستشرق آلمانی، فهرست نسخ خطی کتابخانه بادلیان را، که هموطنش ادوارد زاخائو (1930- 1845)، شروع کرده بود، در سال 1889 به پایان رسانید.3
یوهان البرشت برنهارد دورن (1881- 1805)، ایران شناس آلمانی تبار روسی در سفرهایش به انگلستان، مجموعه های نسخ خطی شرقی، موجود در این کتابخانه ها را مطالعه کرده و عمیقاً مورد بررسی قرار داده است.4 او در قرن نوزدهم مدت سی و چهار سال ریاست «موزة آسیایی آکادمی سلطنتی علوم سن پطرسبورگ» را بر عهده داشت و فهرست های متعددی از نسخ خطی اسلامی، به ویژه دست نویس های فارسی را، که بیشترین آن ها بعد از جنگ های ایران و روس، به مسکو و سن پطرسبورگ انتقال یافته بود، شخصاً فهرست نویسی کرده است.5
در امپراطوری اتریش، ماری تِرِز (آلمانی: ماریا ترزیا) (1780- 1717)، همسر فرانسیس اوّل و ملکة اتریش، که «زنی به غایت مهربان و مورد محبت عموم بود»6، در سال 1754 «فرهنگستان شرقی امپراطوری- پادشاهی» را در شهر وین بنیاد نهاد. مجموعه ای از دست نویس های فارسی متعلق به این فرهنگستان، سال ها بعد به «آرشیو دولتی اتریش» در شهر وین منتقل شد. استاد فقید شادروان ایرج افشار، کارشناس ممتاز نسخه شناسی با همکاری آقای دکتر نصرت الله رستگار (کرمانی)، یاور مدیر انستیتوی ایران شناسی اتریش و رئیس اسبق دانشکدة ادبیات و علوم انسانی دانشگاه گیلان، نسخه های خطی فارسی این ارشیو دولتی را فهرست نویسی کرد. زنده یاد استاد ایرج افشار همچنین دست نویس های فارسی کتابخانة ملّی اتریش (سابق بر این: کتابخانة سلطنتی) در شهر وین را، که خاورشناس آلمانی گوستاو فلوگل (1870- 1802) در چاپ فهرست مجلدات سه گانه خود در سال های 1865 تا 1867 میلادی، «… 351 نسخه منفرد به فارسی به انضمام 94 مجموعه (از قبیل جُنگ ها، بیاض ها، منشآت و کتاب های لغت دو زبانه)، که در آن ها شماری متون فارسی مندرج است و فلوگل آن ها را در ذیل نسخه های فارسی نیاورده است»7 فهرست کرد.

پی نوشت ها:

1- ژان شیبانی، سفر اروپائیان به ایران، ترجمة سیدضیاءالدین دهشیری، تهران 1353، صص 31- 29 و 132- 131.
2- غلامحسین مصاحب، دایرة المعارف فارسی، جلد اوّل، تهران 1345.
3- غلامحسین مصاحب، همان، جلد اول، بخش دوّم.
4- یوهان برنهارد دورن، کاسپیا، تهاجم روس های قدیم به طبرستان، مقدمه، ص یک و صص 27- 1.
5- پرویز مشکین نژاد، فرهنگ خاورشناسان، زندگینامه و کتاب شناسی ایران شناسان و اسلام شناسان، جلد 4 (تألیف گروه مؤلفان و مترجمان)، تهران 1388؛ شجاع الدین شفا، جهان ایران شناسی، جلد اوّل، ص 910- 908، تهران 1348.
6- غلامحسین مصاحب، همانجا.
7- ایرج افشار، فهرست دست نویس های فارسی در کتابخانة ملی اتریش و ارشیو دولتی اتریش در وین، تهران فهرستگان «چاپ احمدرضا رحیمی ریسه؛ وین، فرهنگستان علوم اتریش، مقدمه های ایرج افشار، 2003 م= 1382 ه.ش.»