خوشنویسی تاجیکی در اوایل سده ی 20 میلادی

 دکتر قهار رسولیان
با این که در نیمه ی دوم سده ی نوزدهم در شهرهای آسیای میانه چاپخانه ها پا به عرصه ی وجود نهادند، اما نتوانستند مانع پیشرفت یکی از انواع هنر اجدادی خطاطی و خوش نویسی گردد. در اوایل قرن 20 خوش نویسان تاجیک در امور خوش نویسی، و دبیری، هم چون نیاکان خویش انواع خطوط محقق و ریحانی، ثلث، نسخ، تعلیق، نستعلیق، شکسته و غیره را به طور وسیع به کار می گرفتند.
خطوط محقق و ریحان شبیه یکدیگر بود. محقق از خط کوفی و ریحان از خط محقق سرچشمه گرفته است. خط محقق نسبت به خط کوفی، زیباتر و نوشتار از کل حروف به طور کامل استفاده می شود، اما خط ریحان از محقق هم زیباتر است.
خط ثلث دارای دو نوع است: ثقیل و خفیف. تفاوت میان ثقیل و خفیف در آن است که حروف دراز ثقیل برابر هفت، نقطه خفیف برابر پنج نقطه ی قلم است. تفاوت ثلث با محقق و ریحان در آن است که ثلث بیش تر به دایره شباهت دارد.
خط نسخ از نظر تناسب و شمول تمام حروف الفبا نسبت به خطوط دیگر آسان خوان تر است. خط تعلیق که از ابتکارهای هنری اجداد ما ایرانیان است، از آن سبب بدین نام موسوم گردیده که میان توقیع و رقاع معلّق است.
نستعلیق نیز محصول ایجاد خوشنویسان ایرانی الاصل بوده و شامل دو سبک است:
1- خراسانی      2- خوارزمی
خط شکسته ی نستعلیق نسبت به شکسته ی تعلیق برتری داشت و به مرور زمان جایگزین آن گردید. (افصح اف، 1979: 35)
خوش نویسان تاجیک در ابتدای سده ی 20 این هنر زیبای اجداد خویش را ادامه دادند. در این دوره درباره ی ابعاد و جوانب گوناگون هنر خوش نویسی چندین رساله انشا گردید. شواهد موجود حاکی از آن است که در این دوره تعداد زیادی از خوش نویسان تاجیک در شهرهای مختلف آسیای میانه مشغول خوش نویسی، تذهیب، لوح سازی، منبت کاری و مهرسازی بودند. در میان آن ها اساتید زیر از شهرت ویژه ای برخوردار بودند:
احمدجان خطاط (1912- 1828)، عبدالجبار اورگوتی سمرقندی (1912- 1832)، میر شاه مراد کاتب (1922- 1850)، معصوم خان گلخنی (1922- 1860)، عبدالغفار مخدوم بلبل (1929- 1879)، حاجی محمد حسین کنگرتی (1916- 1880)، ادریس خواجه راجی (1918- 1832)، میر خیرالله خوقندی (1942- 1880)، ابوسعید مخدوم (وفات 1910)، عبدالله بیک کاتب (وفات 1914)، میرزا قمر بخارایی (وفات 1924)، میرهاشم خجندی (وفات 1924)، میر احمد بن فدا محمد، محمد رفیع خیوه ای، محمد ظریف تاشکندی، محمد رئوف ناصری، امام الدین شهرسبزی، عنایت الله مخدوم، اسحق جان توره قورغانی، بالته نیاز ندیمی، عبدالبرکت بخارایی، حاجی عبدالستار، عبدالرزاق مخدوم، عبدالقادر قادری، عبدالکریم خطاط، عبدالله بیک ثانی، عبدالعزیز مخدوم، عبدالمنان کاتب، عبدالفتاح ابن عبدالعظیم جویباری، عبادالله عادلی، میرزا عبدالله حصاری.
احمد جان خطاط اصلاً در قطعه نویسی با خطوط نستعلیق و ثلث شهرت داشت. عبدالجبار اورگوتی سمرقندی یکی از چهار نفر اختراع کنندگان انواع خط نستعلیق بود که از او در حدود 250 اثر مکتوب باقی مانده است. او شاعری معروف نیز بوده است.
میر شاه مراد کاتب، خوش نویسی را نزد داوود خواجه کاتب، استاد خط نستعلیق آموزش دید و سپس با اصول میرعلی تبریزی، سلطان علی مشهدی، شیرعلی فتح آبادی خطاطی می کرد. او هم چنین استاد خط شکسته نیز بود، چون مدتی در مدارس تدریس می کرد، بیش تر به خطاطی کتاب های تعلیمی اشتغال داشت. از آثار مکتوب او می توان از «خمسه» علیشیر نوایی، «دیوان» فضولی، «غریب الصغر» از خود مؤلف را نام برد. وی با تخلص تیغ بان شعر هم می گفت. (دایرة المعارف، 1989: 274)
عبدالغفار مخدوم بلبل، خط را از عبدالطیف حصاری آموخت. او اشعار چند تن از شعرای شهر خجند و نیز نمونه اشعار خویش را گردآوری و خوش نویسی کرد. حاجی محمدحسین ختلانی علاوه بر قرار داشتن در ردیف شاعران توانا، خطاط چیره دست نیز بود. او مؤلّف رساله ی «خطوط اشکال اسلامیه» است که نمونه ی تمام انواع خطوط را در بر گرفته است. (ختلانی، 2000) ادریس خواجه راجی اثری به نام «تذکره الخطاطین منظومه» تألیف کرد که در آن شرح حال خوش نویسان گذشته و معاصر بخارا و استروشن نوشته شده است. «بیاض راجی» از دیگر آثار او است که در آن نمونه ی آثار بیدل و پیروان او از جمله ناصر بخارایی، سلطان خان ادا، زُفرخان جوهری خوش نویس شده است. (دایرة المعارف، 2004: 67)
میر خیرالله خوقندی خوش نویسی را از سلیمان راجی آموخت و اختراع کننده ی کاغذ نوع «ابر بهار» (ابر و بار) می باشد. پیشه ی اصلی او معلمی بود و در هنر جدول کشی، تذهیب، زرحل اندوز نویسی (مطلا نویسی) مهارت بسیار داشت. او نمونه اشعار شاگردش علی اصغر چرخی، حمزه حکیم زاده نیازی را کتابت کرد. میر خیرالله شاعر نیز بود و تمام اشعار خویش را نیز با خط زیبا کتابت کرد. عبدالرزاق مخدوم فقیری در انشای خطوط نسخ، نستعلیق، ثلث و ریحانی استاد بود، نقاشی و لوح سازی نیز می کرد. او با تخلص «فقیری» اشعار زیادی سروده است. (دایرة المعارف، 1988: 23)
ابوسعید مخدوم که تحصیل کرده ی مدرسه ی طلاکاری سمرقند بوده، چندین اثر تاریخی و ادبی را گردآوری و کتابت نمود. عبدالله بیک کاتب در انشای خطوط نسخ و نستعلیق استاد بود. از آثار مکتوب «مصحف» و «صورت الاوراد» تا به حال مانده است. (همان: 38)
میرزا قمر بخارایی که از شاگردان میرداماد کاتب بود، در سال 1918 م با دستور امیر عالم خان منغیتی قرآن کریم را با خط نستعلیق مطلا کتابت کرد. خطوط خفیف و جلی را با هنر والای خود کتابت می کرد. (دایرة المعارف، 1989: 266)
میرهاشم خجندی خط نسخ را بر مبنای تعلیم میرعبید کتابت می نمود و در انشای خطوط نستعلیق و هم چنین تذهیب و لوح سازی و مهرسازی چیره دست بود. (همان: 274)
میر احمد بن فدا محمد در انشای خطوط نسخ و نستعلیق ممتاز بود، از آثار مکتوب او «هزار و یک شب» (1912 م) و بیاض «ارمغان خصلت» (1914 م) خیلی جالب هستند. محمد رفیع خیوگی تحصیل کرده ی مدرسه بخارا بود و در خطوط نسخ و نستعلیق چیره دست شد. از آثار کتابت او «نادرالمعراج» شیخ العالم اکبرآبادی محفوظ مانده است. (همان: 384)
امام الدین شهرسبزی از زمره ی خطاطان ورزیده ای است که با خط نسخ و نستعلیق جلی در حدود 200 اثر را کتابت کرده است. عنایت الله مخدوم از خطاطان شناخته شده است که از آثار مکتوب او «فوائد الضیائیه»، «حاشیه بر فوائد الضیائیه» شیخ عنایت الله، «شرح فقه اکبری» ابوالمنتهی، «دیوان محمد شریف حقی»، «بیاض» و «دیوان غزلیات» خود عنایت الله مخدوم بافی مانده است. (دایرة المعارف، 1988: 504)
اسحق خان توره قورغانی در سال 1912 م اثری با نام «جامع الخطوط» تألیف نمود که در آن 41 نوع خط شرح و تفسیر شد و نمونه خطوط ثلث، توقیع، ریحان، زلف، همایون، طُرر تصویر یافته است. از آثار مکتوب، «تاریخ مدنیت»، «تاریخ فرغانه»، «عجایب المخلوقات» و «منظومه» خود اسحق خان محفوظ مانده است. (همان: 527)
بالته نیاز ندیمی آثار «وامق و عذرا»، «عجایب القصص»، «دیوان حقیری»، «بیاض» را کتابت نمود که تا حال محفوظ اند. عبدالبرکت بخارایی استاد چیره دست خط نستعلیق بود و از نوشته های او تنها «دیوان منتخب» قاری رحمت الله واضح به ما رسیده است. حاجی عبدالستار استاد خط قرآنی بود و نمونه چند اثر مکتوب او باقی است. ادریس مخدوم راجی درباره ی حاجی عبدالستار چنین نوشته است:
رفیع القدر حاجی عبدالستار / عمارت را بود شمعی پر انوار
ز خط و شعر دارد بهره یابی / ز قرآنی و هم خط کتابی
عبدالرزاق مخدوم در کتابت انواع مختلف خط استاد بود و از نوشته هایش «گلستان سعدی»، «دیوان یوسف»، «دیوان فیروز» باقی مانده است.
عبدالکریم خطاط در خوش نویسی از عماد قزوینی پیروی می نمود و آثار مکتوب او «دیوان غزلیات حسن مراد عادل» (1909 م)، «تاریخ نرشخی» (1912 م)، «تاریخ ملازاده» احمد بن محمود ملازاده و با خط نستعلیق می باشد.
عبدالعزیز مخدوم بخارایی در حدود 100 اثر را خوش نویسی کرد که «الفوائدالضیائیه» عبدالرحمن جامی از بهترین نمونه های آن هاست. (همان: 11)
عبدالمنان کاتب، استاد هفت نوع خط بود. کتابت آثار زیادی از جمله «حاشیه آخوند شیخ» عنایت الله شیخ بخارایی، «عهده الرعایه» مولوی ابوالحی، «کشکول» محمد عالم، «باغ ارم» کمال الدین بینایی، «خمسه» و «مجالس النفائس» فانی محصول خط اوست.
شریف جان مخدوم صدر ضیاء، عالم و شاعر سرشناس اوایل سده ی بیست در هنر خطاطی و خوش نویسی نیز سهم به سزایی دارد. او مؤلف رساله «تذکره الخطاطین» است و در خوش نویسی نیز بی همتا بود. استاد عینی در این باره چنین نوشته است: «صدرالضیاء خوش نویس بی همتا است که نستعلیق را بسیار زیبا می نگارد. همه تألیفات خود را با خط خود با کمال زیبایی کتابت نموده و خیلی آثار دیگران را نیز از متقدمین و متأخرین با لذت در قید کتابت کشیده است. با این همه فضل و کمال، سَبُک صحبت و لاابال است؛ مصاحبتش طرب اندوز و مقاربتش معرفت آموز است.» (عینی، 1926: 5: 4) عبادالله عادلی رساله های «معما» علیشیر نوایی، «مذکر الاصحاب» ملیحای سمرقندی، «تذکره منظوم»، «تاریخ»، «ذکر چند علمای آخر»، «بعضی لطایف و ظرایف و حکایات»، «بعضی از گزارشات احوال بنده شکسته بال متخلص به ضیاء» شریف جان مخدوم ضیاء و… را کتابت نموده است.
از آشنایی با سرچشمه های تاریخی و ادبی برمی آید که در اوایل سده ی 20 خطاطی، این هنر والای نیاکان دست آوردهایی داشته است. اما به علت تبدیل الفبای خط نیاکان، خط فارسی ابتدا به خط لاتین و سپس به سیریلیک، این هنر زیبا نزدیک بود که به فراموشی سپرده شود. حالا که تاجیکستان به عنوان کشوری مستقل می خواهد به اصل خویش باز گردد و به بهترین رسوم ملی خویش عمر دوباره بخشد، باید هنر خوش نویسی نیز دوباره احیا شود. خطاطی رکنی از هنر نقاشی و بلکه از مهمترین ارکان آن است. برای احیای مجدد هنر خوش نویسی می سزد که در آموزشگاه نقاشی میرزا رحمت عالم اف در شهر دوشنبه، دانشکده شرق شناسی دانشگاه دولتی ملی تاجیکستان و کل دانشکده های زبان و ادبیات دانشگاه های جمهوری تاجیکستان، هنر خوشنویسی تدریس شود، تا فارغ التحصیلان این مراکز آموزشی بتوانند در کار عملی خود از این هنر زیبا استفاده نمایند. هم چنین لازم است تمام مراکز آموزشی مکاتب (مدارس) در مکاتب جمهوری در ردیف تدریس خط نیاکان به دانش آموزان هنر خوش نویسی را نیز باید آموزش دهند.
برای جاری نمودن آموزش خوش نویسی ما می توانیم از نیروی خطاطان تاجیک استفاده نماییم و اگر ضرورت پیدا شود از تجربه و کمک استادان خوش نویس ایرانی می توان استفاده کرد، زیرا که هنر خوش نویسی در این کشور همزبان و هم فرهنگ ما امروز از رشد و دست آوردهای بزرگی برخوردار است.

کتاب نامه

1- افصح اف، آعلاخان (1979) و قهار اف. ح، خط و پیدایش آن، دوشنبه
2- عینی، صدرالدین (1926)، نمونه ادبیّات تاجیک، مسکو
3- ختلانی، حاجی محمدحسین (2000)، کلیات اشعار، دوشنبه
4- دایرة المعارف ادبیّات و صنعت تاجیک، ج1 (1988)، دوشنبه
5- دایرة المعارف ادبیّات و صنعت تاجیک، ج 2 (1989)، دوشنبه
6- دایرة المعارف ادبیّات و صنعت تاجیک، ج 3 (2004)، دوشنبه

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

شما می‌توانید از این دستورات HTML استفاده کنید: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>

Current ye@r *